CBSE Class 6

We are offering NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Grammar Book लिङ्ग-बोधनम् Questions and Answers can be used by students as a reference during their preparation.

Sanskrit Vyakaran Class 6 Solutions लिङ्ग-बोधनम्

1. पुंल्लिङ्ग-शब्दाः
पुँल्लिङ्ग-शब्दाः के भवन्ति?
(पुंल्लिङ्ग शब्द क्या होते हैं?)
ये पुरुषवाचकाः शब्दाः सन्ति, ते पुँल्लिङ्गशब्दाः भवन्ति।
(जो पुरुषवाचक होते हैं, वे पुँल्लिङ्ग शब्द होते हैं।)

पुँल्लिङ्ग-शब्दाः के के सन्ति?
(पुंल्लिङ्ग शब्द कौन कौन से होते हैं?)
पुँल्लिङ्ग-शब्दाः अजन्ताः हलन्ताः च भवन्ति ।
(पुंल्लिङ्ग शब्द अजन्त तथा हलन्त होते हैं?)

अजन्ताः हलन्ताः च के सन्ति?
(अजन्त और हलन्त किसे कहते हैं?)
येषाम् अन्ते स्वराः ते अजन्ताः, येषाम् अन्ते व्यञ्जनानि ते हलन्ताः कथ्यन्ते।
(जिनके अन्त में स्वर होते हैं वे अजन्त पुंल्लिङ्ग कहलाते हैं। जिनके अन्त में व्यञ्जन होते हैं, वे हलन्त पुंल्लिङ्ग कहलाते हैं।)

उदाहरणानि- अजन्ताः (पुंल्लिङ्ग-शब्दाः) यथा
अकारान्ताः-देव, राम, वृक्ष आदयः।
इकारान्ताः-मुनि, रवि, हरि आदयः।
उकारान्ताः-साधु, तरु, गुरु आदयः।
ऋकारान्ताः-पितृ, भ्रातृ, दातृ आदयः ।
हलन्ताः (पुंल्लिङ्ग-शब्दाः) यथा
नकारान्ताः-शशिन्, आत्मन्, राजन् आदयः।
तकारान्ताः -महत्, भगवत्, श्रीमत् आदयः।

2. स्त्रीलिङ्ग-शब्दाः
स्त्रीलिङ्ग-शब्दाः के भवन्ति?
(स्त्रीलिङ्ग शब्द किसे कहते हैं?)

ये स्त्रीवाचकाः शब्दाः सन्ति ते स्त्रीलिङ्गाः शब्दाः भवन्ति।
(जो स्त्रीवाचक होते हैं, वे स्त्रीलिङ्ग शब्द होते हैं।)

स्त्रीलिङ्ग-शब्दाः के-के सन्ति?
(स्त्रीलिङ्ग शब्द कौन-कौन से हैं?)
स्त्रीलिङ्ग-शब्दाः अपि अजन्ताः हलन्ताः च सन्ति।
(स्त्रीलिङ्ग-शब्द भी अजन्त तथा हलन्त दोनों प्रकार के होते हैं।)

उदाहरणानि-अजन्तेषु यथा
आकारान्ताः-लता, माला, कला आदयः।
इकारान्ताः-मति, बुद्धि, प्रीति आदयः।
ईकारान्ताः-नदी, देवी, पृथ्वी आदयः।
उकारान्ताः-धेनु, रज्जु, चञ्चु आदयः।
ऋकारान्ताः-मातृ आदिः।
हलन्तेषु-यथा-वाच्, सरित्, तडित् आदयः।

3. नपुंसकलिङ्ग-शब्दाः
नपुंसकलिङ्ग-शब्दाः के भवन्ति?
(नपुंसकलिङ्ग शब्द क्या होते हैं?)
ये शब्दाः न पुरुषवाचकाः, न स्त्रीवाचकाः ते नपुंसकशब्दाः।
ते अपि अजन्ताः हलन्ताः च सन्ति।
(जो न पुरुषवाचक हैं, न स्त्रीवाचक हैं, वे नपुंसकलिङ्ग शब्द हैं।
वे भी अजन्त तथा हलन्त दोनों प्रकार के होते हैं।)

उदाहरणानि- अजन्तेषु, यथा
अकारान्ताः -फल, पत्र, बीज आदयः।
इकारान्ताः-वारि, दधि, अक्षि आदयः।
उकारान्ताः-मधु, वस्तु, अश्रु आदयः।
ऋकारान्ताः-कर्तृ आदिः।
हलन्तेषु-यथा-जगत्, आदिः।

4. पुंल्लिङ्गपदानां स्त्रीलिङ्गे परिवर्तनम् 
पुंल्लिङ्गपदानि-अश्वः, नदः, सुतः, पुत्रः, देवः, अजः, जनकः, भ्राता, मयूरः।
स्त्रीलिङ्गपदानि-अश्वा, नदी, सुता, पुत्री, देवी, अजा, जननी, भगिनी, मयूरी।

अभ्यासः

1.अधोलिखितेषु पुंल्लिङ्गपदानि अवचित्य लिखत
(निम्नलिखित में से पुंल्लिङ्ग पदों को चुनकर लिखो)
नारी, लता, भवनम्, देवाः, पर्वताः, हस्तौ, पदानि।

2. अधोलिखितेषु अकारान्तपदानि अवचित्य लिखत
(निम्नलिखित में से अकारान्त पदों को चुनकर लिखो)
नदी, फल, साधु, वृक्ष, मति, हृदय, पृथ्वी, अश्व।

3.अधोलिखितेषु हलन्तपदानि अवचित्य लिखत
(निम्नलिखित में से हलन्त पदों को चुनकर लिखो)
जगत्, शशिन्, प्रभु, सरित्, वाक् ।

बहुविकल्पीयप्रश्नाः

अधोलिखितेषु विकल्पेषु समुचितम् उत्तरं चित्वा लिखत (निम्नलिखित विकल्पों में से उचित उत्तर चुनकर
(After choosing the proper answer among the following, rewrite it.)

प्रश्न 1.
पुंल्लिङ्ग शब्दं लिखत।
(क) साधुः
(ख) मित्रम्
(ग) घटी
(घ) बाला।
उत्तर:
(क) साधुः

प्रश्न 2.
नपुंसकलिङ्गशब्दं लिखत।
(क) ऋषिः
(ख) विषम्
(ग) अजा
(घ) नरः।
उत्तर:
(ख) विषम्

प्रश्न 3.
स्त्रीलिङ्गशब्दं लिखत।
(क) व्याधिः
(ख) गिरिः
(ग) आर्या
(घ) कविः
उत्तर:
(ग) आर्या

प्रश्न 4.
पुंल्लिङ्गशब्दं लिखत।
(क) लता
(ख) बाला
(ग) सुवर्णम्
(घ) गिरिः।
उत्तर:
(घ) गिरिः।

प्रश्न 5.
पुंल्लिङ्गशब्दं लिखत।
(क) नरः
(ख) रत्नम्
(ग) छाया
(घ) सखी।
उत्तर:
(क) नरः

प्रश्न 6.
पुंल्लिङ्गशब्दं लिखत।
(क) नदी
(ख) ऋषिः
(ग) लौहम्
(घ) सुता।
उत्तर:
(ख) ऋषिः

प्रश्न 7.
स्त्रीलिङ्गशब्दं लिखत।
(क) विधुः
(ख) गिरिः
(ग) मृगी
(घ) मुखम्।
उत्तर:
(ग) मृगी

प्रश्न 8.
नपुंसकलिङ्गशब्दं लिखत।
(क) शत्रुः
(ख) भृत्या
(ग) अद्रिः
(घ) शस्त्रम्।
उत्तर:
(घ) शस्त्रम्।

प्रश्न 9.
पुंल्लिङ्ग शब्दं लिखत।
(क) छाया
(ख) सर्पः
(ग) अजा
(घ) पुष्पम्।
उत्तर:
(ख) सर्पः

प्रश्न 10.
स्त्रीलिङ्ग शब्दं लिखत।
(क) शोभा
(ख) मृगः
(ग) हरिः
(घ) फलम्।
उत्तर:
(क) शोभा

प्रश्न 11.
‘नपुंसकलिङ्ग’ शब्द लिखत।
(क) लता
(ख) व्याधिः
(ग) पत्रम्
(घ) मृगः।
उत्तर:
(ग) पत्रम्

प्रश्न 12.
पुंल्लिङ्ग शब्द लिखत।
(क) दया
(ख) फलम्
(ग) पुष्पम्
(घ) अश्वः
उत्तर:
(घ) अश्वः

प्रश्न 13.
स्त्रीलिङ्ग शब्दं लिखत।
(क) साधुः
(ख) पत्रम्
(ग) शाखा
(घ) अजः।
उत्तर:
(ग) शाखा

We are offering NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Grammar Book वर्णमाला Questions and Answers can be used by students as a reference during their preparation.

Sanskrit Vyakaran Class 6 Solutions वर्णमाला

1. स्वरः
स्वरः कः भवति? (स्वर क्या होता है?) -यस्य वर्णस्य उच्चारणं स्वतन्त्रतया भवति स: वर्णः स्वरः भवति। यथा-अ, इ, उ इत्यादयः।
(जिस वर्ण का उच्चारण अपने आप (दूसरे की सहायता के बिना) होता है वह वर्ण स्वर होता है । जैसे अ, इ, उ इत्यादि।)

2. ह्रस्वस्वरः
ह्रस्वस्वरः कः भवति? (ह्रस्व स्वर क्या होता है?) -एकमात्राकालेन उच्चार्यमाणः स्वरः ह्रस्वस्वरः भवति। यथा-अ, इ, उ इत्यादयः। (एक मात्रा के समय में बोला जाने वाला स्वर ह्रस्व स्वर होता है। जैसे-अ, इ, उ इत्यादयः।) ह्रस्वस्वराः के सन्ति? (ह्रस्व स्वर कौन-कौन से हैं?) -अ, इ, उ, ऋ, -एते चत्वारः ह्रस्वस्वराः सन्ति। अ, इ, उ, ऋ, -ये चार ह्रस्व स्वर हैं।

3. दीर्घस्वरः
दीर्घस्वरः कः भवति? (दीर्घ स्वर क्या होता है?) -द्विमात्राकालेन उच्चार्यमाणः स्वरः दीर्घस्वरः भवति। यथा-आ, ई, ऊ इत्यादयः। (दो मात्राओं जितने समय में बोला जाने वाला स्वर दीर्घ स्वर होता है। जैसे-आ, ई, ऊ इत्यादि) दीर्घस्वराः के सन्ति? (दीर्घ स्वर कौन-कौन से हैं?) । -आ, ई, ऊ, ऋ, ए, ऐ, ओ, औ-एते अष्ट स्वराः दीर्घस्वराः सन्ति। (आ, ई, ऊ, ऋ, ए, ऐ, ओ, औ-ये आठ स्वर दीर्घ स्वर हैं।)

4. व्यञ्जनानि
व्यञ्जनानि कानि भवन्ति? (व्यञ्जन क्या होते हैं?) स्वराणां सहयोगेन उच्चार्यमाणाः वर्णाः व्यञ्जनानि सन्ति। (स्वरों की सहायता से बोले जाने वाले वर्ण व्यञ्जन होते हैं।) व्यञ्जनानि कानि कानि सन्ति? (व्यञ्जन कौन-कौन से होते हैं?)

अधोलिखिताः वर्णाः व्यञ्जनानि सन्ति (निम्नलिखित वर्ण व्यञ्जन हैं-)

एतानि त्रयस्त्रिंशत् व्यञ्जनानि सन्ति। (ये तैंतीस व्यञ्जन हैं।) अयोगवाहाः के सन्ति? (अयोगवाह किसे कहते हैं?)
-येषाम् उच्चारणम् स्वरं विना न भवति, ये च स्वरैः सह मिलित्वा स्वरात् अनन्तरं वक्तुं शक्यन्ते ते वर्णाः अयोगवाहाः सन्ति।
(जिनका उच्चारण स्वरों की सहायता के बिना नहीं हो सकता तथा जो स्वरों के साथ मिलकर स्वरों के बाद ही बोले जाते हैं, स्वरों के पहले नहीं बोले जा सकते वे अयोगवाह कहलाते हैं। एक प्रकार से ये व्यञ्जनों के ही अंग हैं।)
उदाहरणानि-
(1) अनुस्वार (-)
(2) विसर्ग (:)

अभ्यासः
1. ह्रस्वस्वराः के सन्ति?
उत्तर:
(ह्रस्व स्वर कौन-कौन से हैं?)

2. दीर्घस्वराः के सन्ति?
उत्तर:
(दीर्घ स्वर कौन-कौन से हैं?)

3. व्यञ्जनानि कानि कानि सन्ति?
उत्तर:
(व्यञ्जन कौन-कौन से हैं?)

बहुविकल्पीयप्रश्नाः

अधोलिखितेषु विकल्पेषु समुचितम् उत्तरं चित्वा लिखत (अधोलिखित विकल्पों में से उचित उत्तर चुनकर लिखें।
(After choosing the proper answer among the following, rewrite it.)

प्रश्न 1.
ह्रस्वस्वराः कति सन्ति?
(क) चत्वारः
(ख) दश
(ग) अष्ट
(घ) त्रिंशत्।
उत्तर:
(क) चत्वारः

प्रश्न 2.
दीर्घस्वराः कति सन्ति?
(क) पञ्च
(ख) अष्ट
(ग) त्रिंशत्
(घ) दश।
उत्तर:
(ख) अष्ट

प्रश्न 3.
व्यञ्जनानि कति सन्ति?
(क) पञ्च
(ख) द्वौ
(ग) त्रयस्त्रिंशत्
(घ) त्रिंशत्।
उत्तर:
(ग) त्रयस्त्रिंशत्

प्रश्न 4.
‘अ’ कीदृशः वर्ण:?
(क) विसर्गः
(ख) दीर्घस्वरः
(ग) व्य ञ्जनम्
(घ) ह्रस्वस्वरः।
उत्तर:
(घ) ह्रस्वस्वरः।

प्रश्न 5.
‘क्’ कीदृशः वर्ण:?
(क) व्यञ्जनम्
(ख) ह्रस्वस्वरः
(ग) अनुस्वारः
(घ) दीर्घस्वरः।
उत्तर:
(क) व्यञ्जनम्

प्रश्न 6.
‘आ’ कीदृशः वर्ण:?
(क) व्यञ्जनम्
(ख) दीर्घस्वरः
(ग) ह्रस्वस्वरः
(घ) विसर्गः।
उत्तर:
(ख) दीर्घस्वरः

प्रश्न 7.
‘ओ’ कीदृशः वर्णः?
(क) विसर्गः
(ख) व्यञ्जनम्।
(ग) दीर्घस्वरः
(घ) ह्रस्वस्वरः।
उत्तर:
(ग) दीर्घस्वरः

प्रश्न 8.
‘ह’ कीदृशः वर्ण:?
(क) विसर्गः
(ख) उपध्मानीयः
(ग) अनुस्वारः
(घ) व्यञ्जनम्।
उत्तर:
(घ) व्यञ्जनम्।

प्रश्न 9.
‘प्’ कीदृशः वर्णः?
(क) दीर्घः
(ख) ह्रस्वः
(ग) स्वरः
(घ) व्यञ्जनम्।
उत्तर:
(घ) व्यञ्जनम्।

प्रश्न 10.
‘ल’ कीदृशः वर्ण:?
(क) व्यञ्जनम्
(ख) दीर्घः
(ग) ह्रस्वः
(घ) स्वरः।
उत्तर:
(क) व्यञ्जनम्

प्रश्न 11.
‘न्’ कीदृशः वर्ण:?
(क) ह्रस्वः
(ख) दीर्घः
(ग) स्वरः
(घ) व्यञ्जनम्।
उत्तर:
(घ) व्यञ्जनम्।

प्रश्न 12.
‘ण’ कीदृशः वर्ण:?
(क) व्यंजनम्
.(ख) ह्रस्वः
(ग) दीर्घः
(घ) स्वरः।
उत्तर:
(क) व्यंजनम्

Detailed, Step-by-Step NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Ruchira Chapter 15 मातुलचन्द्र Questions and Answers were solved by Expert Teachers as per NCERT (CBSE) Book guidelines covering each topic in chapter to ensure complete preparation.

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Ruchira Chapter 15 मातुलचन्द्र

अभ्यासः

प्रश्न 1.‌ ‌
बालगीतं‌ ‌साभिनयं‌ ‌सस्वरं‌ ‌गायत।।‌ ‌
‌(बाल‌ ‌गीत‌ ‌को‌ ‌अभिनय‌ ‌के‌ ‌साथ‌ ‌सस्वर‌ ‌गाइए)‌ ‌

प्रश्न 2.‌ ‌
पद्यांशान्‌ ‌योजयत‌‌‌
(पद्यांशों‌ ‌को‌ ‌जोड़ो)‌
‌(क)‌ ‌मातुल!‌ ‌किरसि‌‌‌ सितपरिधानम्‌ ‌…………….।‌
‌(ख)‌ ‌तारकखचितं‌‌‌ श्रावय‌ ‌गीतिम्‌ ‌……………।‌ ‌‌
(ग)‌ ‌त्वरितमेहि‌ ‌मां‌ चन्द्रिकावितानम्‌ ‌…………….।‌ ‌‌
(घ)‌ ‌अतिशयविस्तृत‌‌‌ कथं‌ ‌न‌ ‌स्नेहम्‌ ‌‌………………‌ ‌‌।‌
‌(ङ)‌ ‌धवलं‌ ‌तव‌‌‌ नीलाकाशः‌ ‌….‌……..
उत्तर:
‌(क)‌ ‌मातुल!‌ ‌किरसि‌ ‌कथं‌ ‌न‌ ‌स्नेहम्।‌‌‌
(ख)‌ ‌तारकखचितं‌ ‌सितपरिधानम्।‌
‌(ग)‌ ‌त्वरितमेहि‌ ‌मां‌ ‌श्रावय‌ ‌गीतिम्।‌
‌(घ)‌ ‌अतिशयविस्तृत‌ ‌नीलाकाशः।‌ ‌
(ङ)‌ ‌धवलं‌ ‌तव‌ ‌चन्द्रिकावितानम्‌ ‌।‌‌‌

प्रश्न 3.‌
‌पद्यांशेषु‌ ‌रिक्तस्थानानि‌ ‌पूरयत‌‌‌
(पद्यांशों‌ ‌में‌ ‌रिक्तस्थान‌ ‌भरो)‌ ‌
(क)‌ ‌प्रिय‌ ‌मातुल!‌ ‌…………….‌ ‌प्रीतिम्।‌ ‌
(ख)‌ ‌कथं‌ ‌प्रयास्यसि‌ ‌…………‌‌‌……!‌
‌‌(ग)‌ ‌………………….‌ ‌क्वचिदवकाशः।‌ ‌‌
(घ)‌ ‌……………..‌ ‌दास्यसि‌ ‌मातुलचन्द्र!‌ ‌‌
(‌ङ)‌ ‌कथमायासि‌ ‌न‌ ‌…………….‌ ‌गेहम्।‌‌‌
उत्तर:
‌(क)‌ ‌वर्धय‌ ‌मे‌ ‌
(ख)‌ ‌मातुलचन्द्र‌
‌(ग)‌ ‌नैव‌ ‌दृश्यते।‌
‌(घ)‌ ‌मह्यं‌ ‌
(ङ)‌ ‌भो!‌ ‌मम।‌

प्रश्न ‌‌4.‌
‌प्रश्नानाम्‌ ‌उत्तराणि‌ ‌लिखत‌‌‌
(प्रश्नों‌ ‌के‌ ‌उत्तर‌ ‌लिखो)‌

‌‌(क)‌ ‌अस्मिन्‌ ‌पाठे‌ ‌‌कः‌ ‌मा‌तु‌लः‌?‌ ‌
(ख)‌ ‌नीलाका‌शः‌ ‌कीदृशः‌ ‌अस्ति‌?‌
‌(ग)‌ ‌मातुलचन्द्रः‌ ‌किं‌ ‌न‌ ‌किरति?‌
‌‌(घ)‌ ‌किं‌ ‌श्रावयि‌तुं‌ ‌शिशुः‌ ‌‌चन्द्रं‌ ‌कथयति?‌ ‌‌
(ङ)‌ ‌चन्द्रस्य‌ ‌सितपरिधानं‌ ‌कथम्‌ ‌अस्ति?‌ ‌‌
उत्तर:
(क)‌ ‌अस्मिन्‌ ‌पाठे‌ ‌चन्द्रः‌ ‌मातुलः‌ ‌।‌‌‌
(ख)‌ ‌नीलाकाशः‌ ‌अतिशयविस्तृतः‌ ‌अस्ति।‌
‌‌(ग)‌ ‌मातुलचन्द्रः‌ ‌स्नेहं‌ ‌न‌ ‌किरति‌ ‌।‌ ‌‌
(घ)‌ ‌गीतिं‌ ‌श्रावयितुं‌ ‌शि‌शुः‌ ‌‌चन्द्रं‌ ‌कथयति।‌‌‌
(ङ)‌ ‌चन्द्रस्य‌ ‌सितपरिधानं‌ ‌तारकखचितम्‌ ‌अस्ति।‌

प्रश्न ‌‌5.‌
‌उदाहरणानुसारं‌ ‌निम्नलिखितपदानि‌ ‌सम्बोधने‌ ‌परिवर्तयत‌‌‌
(उदाहरण‌ ‌के‌ ‌अनुसार‌ ‌निम्नलिखित‌ ‌पदों‌ ‌को‌ ‌सम्बोधन‌ ‌‌में‌ ‌‌बदलो)‌ ‌‌

यथा‌-चन्द्रः‌‌‌ — चन्द्र!‌
‌‌(क)‌ ‌शिष्यः‌ — …………
‌‌(ख)‌ ‌गोपा‌लः‌ ‌‌– …………
उत्तर:
(क)‌ ‌शिष्य!‌‌‌
(ख)‌ ‌गोपाल!‌‌‌

यथा‌-बालिका‌‌‌ — बालिके!‌ ‌‌
(क)‌ ‌प्रियंवदा‌ ‌‌‌‌– …………
(ख)‌ ‌लता‌ ‌‌– …………
उत्तर:
(क)‌ ‌प्रियंवदे!‌‌‌
(ख)‌ ‌लते!‌ ‌‌

यथा-‌फलम्‌‌‌ — फल!‌
‌‌(क)‌ ‌मित्रम्‌ ‌‌– …………
‌‌(ख)‌ ‌पु‌स्त‌कम्‌‌‌ ‌‌– …………
उत्तर:
‌(‌क‌)‌ ‌‌मित्र!‌‌‌
(‌ख‌)‌ ‌‌पुस्तक!‌

‌‌यथा‌-‌र‌विः‌‌‌ — रवे!‌
‌‌(क)‌ ‌मुनिः‌ — …………….
‌‌(‌ख‌)‌ ‌‌कविः‌‌‌ — …………….
उत्तर:
(क)‌ ‌मुने!‌‌‌
(ख‌)‌ ‌‌कवे!‌

‌‌यथा‌-सा‌धुः‌‌‌ — साधो‌!‌
‌‌(क‌)‌ ‌‌भा‌नुः‌ – …………..
‌‌(‌ख‌)‌ ‌प‌शुः‌ ‌‌- …………..
उत्तर:
(‌क‌)‌ ‌‌भानो!‌‌‌
(ख)‌ ‌पशो‌!‌ ‌‌

यथा-नदी‌‌‌ — नदि!‌
‌‌(‌क‌)‌ ‌‌देवी‌ ‌– ……………..
(ख)‌ ‌मानिनी‌ ‌– ……………..
उत्तर:
(‌क‌)‌ ‌‌देवि‌!‌‌‌
(ख‌)‌ ‌‌मानिनि!‌ ‌‌

प्रश्न 6.‌ ‌
मञ्जूषातः‌ ‌उपयुक्तानाम्‌ ‌अव्ययपदानां‌ ‌प्रयोगेण‌ ‌रिक्तस्थानानि‌ ‌पूरयत‌‌‌
(मंजूषा‌ ‌से‌ ‌उपयुक्त‌ ‌अव्ययों‌ ‌के‌ ‌प्रयोग‌ ‌से‌ ‌रिक्तस्थान‌ ‌‌पूरे‌ ‌‌करो‌)‌ ‌‌|

‌‌कुतः‌ ,‌‌कदा‌ ‌,कुत्र‌ ,‌‌कथं‌ ,‌‌किम्‌ ‌‌

‌‌(क)‌ ‌जगन्नाथपुरी‌ ‌…………………‌ ‌अस्ति?‌
‌‌(‌ख‌)‌ ‌‌त्वं‌ ‌…..‌.‌…………….‌ ‌पुरीं‌ ‌गमिष्यसि‌?‌
‌‌(‌ग‌)‌ ‌गङ्गानदी‌ ‌‌.‌..‌.‌.‌.‌.‌.‌.‌.‌.‌.‌.‌.‌ ‌‌प्रवहति?
(‌घ‌)‌ ‌तव‌ ‌स्वास्थ्यं‌ ‌………………….‌ ‌अस्ति?‌
‌(ङ)‌ ‌वर्षाकाले‌ ‌मयूराः‌ ‌……………….‌ ‌कुर्वन्ति?‌
उत्तर:
‌‌(‌क‌)‌ ‌‌जगन्नाथपुरी‌ ‌कुत्र‌ ‌‌अस्ति‌?‌‌‌
(‌ख‌)‌ ‌‌त्वं‌ ‌कदा‌ ‌‌पुरीं‌ ‌गमिष्यसि‌?‌
‌‌(‌ग‌)‌ ‌‌गङ्गानदी‌ ‌कुतः‌ ‌प्रवहति‌?‌ ‌‌
(‌घ‌)‌ ‌‌तव‌ ‌स्वास्थ्यं‌ ‌कथम्‌ ‌अस्ति‌?‌‌‌
(ङ)‌ ‌वर्षाकाले‌ ‌मयूराः‌ ‌किं‌ ‌कुर्वन्ति?‌

प्रश्न ‌‌7‌.‌
‌‌तत्समशब्दान्‌ ‌लिखत‌‌‌
(तत्सम‌ ‌शब्दों‌ ‌को‌ ‌लिखो)‌‌‌
मामा‌, ‌‌मोर‌, ‌तारा‌, ‌कोयल‌, ‌‌कबूतर‌
उत्तर:
‌मामा‌‌‌ — मातुलः‌‌‌
मोर‌‌‌ — मयूरः‌
तारा‌‌‌ — ‌‌तारकम्‌
कोयल‌ — ‌‌कोकिलः‌ ‌‌
कबूतर‌‌‌ – कपोतः।‌‌‌

पठित‌-‌अवबोधनम्‌‌‌
‌I.‌ ‌‌पठित-सामग्रीम्‌ ‌आधृत्य‌ ‌अवबोधनकार्यम्‌‌‌

निम्नलिखितं‌ ‌पठितं‌ ‌प्रश्नानाम्‌ ‌उत्तराणि‌ ‌लिखत‌ ‌‌
(‌निम्नलिखित‌ ‌‌को‌ ‌पढ़कर‌ ‌‌प्रश्नों‌ ‌‌के‌ ‌‌उत्तर‌ ‌‌लिखें)‌‌‌

धवलं‌ ‌तव‌ ‌चन्द्रिकावितानम्‌
‌‌तारकखचितं‌ ‌सितपरिधानम्‌
‌मह्यं‌ ‌दास्यसि‌ ‌मातुलचन्द्र!‌‌‌
कुत‌ ‌‌आगच्छसि‌ ‌मातुलचन्द्र?‌‌‌

I‌.‌ ‌‌एकपदेन‌ ‌उत्तरत‌‌‌
(‌क‌)‌ ‌चन्द्रिकावितानं‌ ‌‌कीदृशम्‌ ‌‌अस्ति?‌‌‌
(ख)‌ ‌परिधानम्‌ ‌कीदृशम्‌ ‌अस्ति?‌
उत्तर:
‌(क)‌ ‌धवलम्।‌‌‌
(ख)‌ ‌सितम्।‌

‌‌II.‌ ‌पूर्णवाक्येन‌ ‌उत्तरत‌‌‌
तारकखचितं‌ ‌किम्‌ ‌अस्ति‌?‌ ‌‌
उत्तर:
(‌ii‌)‌ ‌‌’आगच्छसि‌’‌ ‌‌इत्यत्र‌ ‌को‌ ‌लकार:?‌‌‌

III.‌ ‌यथानिर्देशम्‌ ‌उत्तरत‌‌‌
(i)‌ ‌’सितः’‌ ‌इत्यस्य‌ ‌विलोमशब्दं‌ ‌लिखत।‌‌‌
(क)‌ ‌कृष्णः‌ ‌‌
(‌ख‌)‌ ‌‌हरितः‌‌
(‌ग‌)‌ ‌पीतः‌ ‌‌
‌‌(घ)‌ ‌नील:‌‌‌
उत्तर:
(ख)‌ ‌लट्‌ ‌

(‌ii‌)‌ ‌‌’आगच्छसि‌’‌ ‌‌इत्यत्र‌ ‌को‌ ‌लकार:?‌‌‌
(‌क)‌ ‌‌लोट‌‌‌
(ख)‌ ‌लट्‌ ‌
(‌ग‌)‌ ‌लृट्‌ ‌
(घ)‌ ‌लङ्‌‌‌
उत्तर:
(घ)‌ ‌लङ्‌‌‌

II.‌ ‌अन्वयः‌‌‌

अधोलिखितस्य‌ ‌श्लोकस्य‌ ‌अन्वयं‌ ‌लिखत‌
‌‌(निम्नलिखित‌ ‌श्लोक‌ ‌‌का‌ ‌‌अन्वय‌ ‌लिखें।)‌‌‌

अतिशयविस्तृतनीलाका‌शः‌
‌‌नैव‌ ‌दृश्यते‌ ‌क्वचिदवकाशः‌
‌‌कथं‌ ‌‌प्रयास्यसि‌ ‌‌मातुलचन्द्र‌!‌
‌‌कुत‌ ‌‌आगच्छसि‌ ‌‌मातुलचन्द्र‌!‌
उत्तर:
अतिशय‌ ‌विस्तृत‌ ‌नीलाकाशः‌ ‌(अस्ति)‌ ‌क्वचित्‌ ‌अवकाशः‌ ‌नैव‌ ‌दृश्यते।‌ ‌‌(‌हे)‌ ‌मातुलचन्द्र‌!‌ ‌‌कथं‌ ‌प्रयास्यसि‌?‌ ‌‌(‌हे‌)‌ ‌मातुलचन्द्र!‌ ‌कुतः‌ ‌आगच्छसि‌?‌‌‌

बहुविकल्पीयप्रश्नाः‌‌‌

अधोलिखितेषु‌ ‌विकल्पेषु‌ ‌समुचितम्‌ ‌उत्तरं‌ ‌चित्वा‌ ‌लिखत‌‌‌
(निम्नलिखित‌ ‌विकल्पों‌ ‌‌में‌ ‌‌से‌ ‌‌उचित‌ ‌उत्तर‌ ‌चुनकर‌ ‌लिखें।)‌ ‌‌

1.‌ ‌‌अस्मि‌न्‌ ‌पाठे‌ ‌क‌:‌ ‌‌मातु‌ल‌?‌‌‌
(‌क‌)‌ ‌‌चन्द्रः‌‌‌
(‌ख‌)‌ ‌‌सूर्यः‌‌‌
(ग)‌ ‌तारकः‌ ‌‌
(‌घ)‌ ‌मोहनः‌।‌‌‌
उत्तर:
(‌क‌)‌ ‌‌चन्द्रः‌‌‌

2‌.‌ ‌‌अस्मि‌न्‌ ‌‌पा‌ठे‌ ‌चन्द्रः‌ ‌‌कः‌?‌ ‌‌___‌
‌‌(‌क‌)‌ ‌‌पिता‌‌‌
(ख‌)‌ ‌‌मातुलः‌ ‌‌
(‌ग‌)‌ ‌‌मित्रम्‌ ‌‌
(‌घ‌)‌ ‌‌भ्रा‌ता‌।‌‌‌
उत्तर:
(ख‌)‌ ‌‌मातुलः‌ ‌‌

3‌.‌ ‌‌अतिशय‌विस्तृतः‌ ‌कः‌ ‌अस्ति?‌‌‌
(‌क)‌ ‌गृहम्‌‌‌
(ख‌)‌ ‌‌रक्ताम्बरम्‌
‌‌(ग‌)‌ ‌‌नीलाकाशः‌
(घ‌)‌ ‌‌पृथ्वी‌।‌‌‌
उत्तर:
‌‌(ग‌)‌ ‌‌नीलाकाशः‌

‌‌4.‌ ‌‌नीलाकाशः‌ ‌कीदृशः‌ ‌अस्ति‌?‌‌‌
(‌क‌)‌ ‌विशा‌लः‌‌‌
(‌ख)‌ ‌अत्यल्पः‌
‌‌(‌ग‌)‌ ‌‌सूक्ष्मः‌ ‌‌
(‌घ‌)‌ ‌‌अतिशयविस्तृतः।‌‌‌
उत्तर:
(‌घ‌)‌ ‌‌अतिशयविस्तृतः।‌‌‌

5.‌ ‌‌मा‌तुलचन्द्रः‌ ‌‌किं‌ ‌‌न‌ ‌‌किरति‌?‌‌‌
(‌क‌)‌ ‌स्नेहम्‌ ‌‌
(‌ख)‌ ‌दुःखम्‌
‌‌(‌ग‌)‌ ‌‌सुखम्‌ ‌‌
(घ)‌ ‌असत्यम्।‌‌‌
उत्तर:
(‌क‌)‌ ‌स्नेहम्‌ ‌‌

6‌.‌ ‌किम्‌ ‌श्रावयितुं‌ ‌‌शिशुः‌ ‌‌चन्द्रं‌ ‌कथय‌ति‌?‌‌‌
(क‌)‌ ‌‌उपन्यासम्‌‌‌
(‌ख)‌ ‌गीतिम्‌
‌‌(‌ग‌)‌ ‌‌काव्यम्‌ ‌‌
(घ)‌ ‌कलुषम्।‌‌‌
उत्तर:
(‌ख)‌ ‌गीतिम्‌

7.‌ ‌चन्द्रस्य‌ ‌सितप‌रिधानं‌ ‌कथ‌म्‌ ‌‌अ‌स्ति?‌‌‌
(क‌)‌ ‌‌मनोहरम्‌‌‌
(ख)‌ ‌सुन्दरम्‌‌‌
(ग)‌ ‌तारकखचितम्‌ ‌‌
(घ)‌ ‌धवलम्।‌‌‌
उत्तर:
(ग)‌ ‌तारकखचितम्‌

8.‌ ‌चन्द्रिकावितानम्‌ ‌कीदृशम्‌ ‌अस्ति‌?‌‌‌
(क‌)‌ ‌‌मनोहरम्‌‌‌
(‌ख)‌ ‌सुन्दरम्‌
‌‌(‌ग‌)‌ ‌कलुषम्‌ ‌‌
(‌घ‌)‌ ‌‌धवलम्‌।‌‌‌
उत्तर:
(‌घ‌)‌ ‌‌धवलम्‌।‌‌‌

Detailed, Step-by-Step NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Ruchira Chapter 14 अहह आः च Questions and Answers were solved by Expert Teachers as per NCERT (CBSE) Book guidelines covering each topic in chapter to ensure complete preparation.

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Ruchira Chapter 14 अहह आः च

अभ्यासः

प्रश्न 1.
अधोलिखितानां पदानां समुचितान् अर्थान् मेलयत
(निम्नलिखित पदों के उचित अर्थों का मेल करें)

क — ख
हस्ते — अकस्मात्
सघा: — पृथ्वीम्
सहसा — गगनम्
धनम् — शीघ्रम्
आकाशम् — करे
धराम् — द्रविणम्
उत्तर:
क – ख
हस्ते — करे
सघा: — शीघ्रम
सहसा — अकस्मात्
धनम् — द्रविणम्
आकाशम् — गगनम्
धराम् — पृथ्वीम्

प्रश्न 2.
मञ्जूषातः उचितं विलोमपदं चित्वा लिखत
(मंजूषा से उचित विलोम शब्द चुनकर लिखें)।
प्रविशति, सेवकः, मूर्खः, नेतुम् नीचैः दुःखितः
(क) चतुरः …………
(ख) आनेतुम् …………
(ग) निर्गच्छति …………
(घ) स्वामी …………
(ङ) प्रसन्नः …………
(च) उच्चैः …………
उत्तर:
(क) चतुरः – मूर्खः
(ख) आनेतुम् – नेतुम्
(ग) निर्गच्छति – प्रविशति
(घ) स्वामी – सेवकः
(ङ) प्रसन्नः – दुःखितः
(च) उच्चैः – नीचैः

प्रश्न 3.
मञ्जूषातः उचितम् अव्ययपदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत
(मंजूषा से उचित अव्यय पद चुनकर रिक्त स्थान की पूर्ति करें)
इव , अपि , एव, च, उच्चैः
(क) बालकाः बालिकाः …………………. क्रीडाक्षेत्रे क्रीडन्ति।
(ख) मेघाः …………………. गर्जन्ति ।
(ग) बकः हंसः ……………….. श्वेतः भवति।
(घ) सत्यम् ………………… जयते।
(ङ) अहं पठामि, त्वम् …………….. पठ।
उत्तर:
(क) बालकाः बालिकाः च क्रीडाक्षेत्रे क्रीडन्ति।
(ख) मेघाः उच्चैः गर्जन्ति।
(ग) बकः हंसः इव श्वेतः भवति।
(घ) सत्यम् एव जयते।
(ङ) अहं पठामि, त्वम् अपि पठ।

प्रश्न 4.
अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तरं लिखत
(निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर लिखें)
(क) अजीजः गृहं गन्तुं किं वाञ्छति?
(ख) स्वामी मूर्खः आसीत् चतुरः वा?
(ग) अजीजः कां व्यथां श्रावयति?
(घ) अन्या मक्षिका कुत्र दशति?
(ङ) स्वामी अजीजाय किं दातुं न इच्छति?
उत्तर:
(क) अजीजः गृहं गन्तुम् अवकाशं वाञ्छति।
(ख) स्वामी चतुरः आसीत्।
(ग) अजीजः वृद्धां व्यथां श्रावयति।
(घ) अन्या मक्षिका मस्तके दशति।
(ङ) स्वामी अजीजाय धनं दातुं न इच्छति।

प्रश्न 5.
निर्देशानुसारं लकारपरिवर्तनं कुरुत
(निर्देशानुसार लकारपरिवर्तन करें)
यथा- अजीजः परिश्रमी आसीत्- (लट्लकारे) — अजीजः परिश्रमी अस्ति।
(क) अहं शिक्षकाय धनं ददामि। (लुट्लकारे) ………………….
(ख) परिश्रमी जनः धनं प्राप्स्यति। (लट्लकारे) ………………….
(ग) स्वामी उच्चैः वदति। (लङ्लकारे) ………………….
(घ) अजीजः पेटिकां गृह्णाति। (लुट्लकारे) ………………….
(ङ) त्वम् उच्चैः पठसि। (लोट्लकारे) ………………….
उत्तर:
(क) अहं शिक्षकाय धनं दास्यामि।
(ख) परिश्रमी जनः धनं प्राप्नोति।
(ग) स्वामी उच्चैः अवदत्।
(घ) अजीजः पेटिकां ग्रहीष्यति।
(ङ) त्वम् उच्चैः पठ।

प्रश्न 6.
अधोलिखितानि वाक्यानि घटनाक्रमानुसारं लिखत
(निम्नलिखित वाक्यों को घटनानुसार लिखें)
(क) स्वामी अजीजाय अवकाशस्य पूर्णं धनं ददाति।
(ख) अजीजः सरलः परिश्रमी च आसीत्।
(ग) अजीजः पेटिकाम् आनयति।
(घ) एकदा सः गृहं गन्तुम् अवकाशं वाञ्छति।
(ङ) पीडितः स्वामी अत्युच्चैः चीत्करोति।
(च) मक्षिके स्वामिनं दशतः।
उत्तर:
(क) अजीजः सरलः परिश्रमी च आसीत्।
(ख) एकदा सः गृहं गन्तुम् अवकाशं वाञ्छति।
(ग) अजीजः पेटिकाम् आनयति।
(घ) मक्षिके स्वामिनं दशतः।
(ङ) पीडितः स्वामी अत्युच्चैः चीत्करोति।
(च) स्वामी अजीजाय अवकाशस्य पूर्णं धनं ददाति।

पठित-अवबोधनम्

I. पठित-सामग्रीम् आधृत्य अवबोधनकार्यम्
अधोलिखितं पठित्वा प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत
(निम्नलिखित को पढ़कर प्रश्नों के उत्तर लिखें)
अजीजः परिश्रमी आसीत्। सः स्वामिनः एव सेवायां लीनः आसीत्। एकदा सः गृहं गन्तुम्

अवकाशं वाञ्छति। स्वामी चतुरः आसीत्। सः चिन्तयति-‘अजीजः इव न कोऽपि अन्यः कार्यकुशलः। एष अवकाशस्य अपि वेतनं ग्रहीष्यति।’

I. एकपदेन उत्तरत
(क) सः कस्य सेवायां लीनः आसीत्?
(ख) चतुरः कः आसीत्?
उत्तर:
(क) स्वामिनः।
(ख) स्वामी।

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत
कः परिश्रमी आसीत्?
उत्तर:
अजीजः परिश्रमी आसीत्।

III. यथानिर्देशम् उत्तरत
(i) ‘चतुरः’ इत्यस्य विलोमशब्दं लिखत।
(क) मूर्खः
(ख) अलसः
(ग) लोभी
(घ) दयालुः
उत्तर:
(क) मूर्खः

(ii) ‘स्वामिनः’ इत्यत्र का विभक्तिः?
(क) चतुर्थी
(ख) षष्ठी
(ग) सप्तमी
(घ) प्रथमा
उत्तर:
(ख) षष्ठी

(iii) ‘आसीत्’ इत्यत्र को लकार:?
(क) लट्
(ख) लोट
(ग) लङ्
(घ) लृट्
उत्तर:
(ग) लङ्

II. प्रश्ननिर्माणम्
(क) अधोलिखितेषु वाक्येषु स्थूलपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत
(निम्नलिखित वाक्यों में स्थूलपदों को आधार बनाकर प्रश्न निर्माण करें।)
(i) अजीज स्वामिनः सेवायां लीनः आसीत्।
(ii) कुत्रचित् एका वृद्धा मिलति।
(iii) पेटिकायां लघुपात्रद्वयम् आसीत्।
उत्तर:
(i) अजीजः कस्य सेवायां लीनः आसीत्?
(ii) कुत्रचित् एका का मिलति?
(iii) कस्याम् लघुपात्रद्वयम् आसीत्?

III. कथापूर्तिः
अधोलिखिते संदर्भे रिक्तस्थानानि मञ्जूषायाः उचितपदैः पूरयत
(निम्नलिखित संदर्भ में रिक्तस्थान पूर्ति मंजूषा में दिए गए उचित पदों से करें।)

सहसा एका ……………… निर्गच्छति। तस्य च हस्तं …………..। स्वामी …………. वदति। द्वितीयं ……………… पात्रं उद्घाटयति। एका अन्या ……………… निर्गच्छति। सा ……………… दशति।

मञ्जूषा- लघु, दशति, ललाटे, मधुमक्षिका, उच्चैः, मक्षिका।

उत्तर:
सहसा एका मधुमक्षिका निर्गच्छति। तस्य च हस्तं दशति। स्वामी उच्चैः वदति। द्वितीयं लघु पात्रं उद्घाटयति। एका अन्या मक्षिका निर्गच्छति। सा ललाटे दशति।

बहुविकल्पीयप्रश्नाः

अधोलिखितेषु विकल्पेषु समुचितम् उत्तरं चित्वा लिखत
(निम्नलिखित विकल्पों में से उचित उत्तर चुनकर लिखें।)

1. ‘परिश्रमी’ इत्यस्य विलोमशब्दं लिखत।
(क) अलसः
(ख) चतुरः
(ग) लोभी
(घ) निद्रालुः
उत्तर:
(क) अलसः

2. ‘आनय’ इत्यत्र को लकार:?
(क) लट्
(ख) लोट्
(ग) लङ्
(घ) लोट्
उत्तर:
(ख) लोट्

3. ‘नैव’ इत्यत्र सन्धिविच्छेदः कार्यः।
(क) न + इव
(ख) ना + इव
(ग) न + एव
(घ) ने + एव।
उत्तर:
(ग) न + एव

4. ‘अहम्’ इत्यस्य बहुवचनांतरूपं लिखत।
(क) त्वम्
(ख) आवाम्
(ग) यूयम्
(घ) वयम्।
उत्तर:
(घ) वयम्।

5. ‘धरा’ इत्यस्य पर्याय शब्दं लिखत।
(क) पृथ्वी
(ख) शाला
(ग) माला
(घ) शाखा।
उत्तर:
(क) पृथ्वी

6. कुत्रचित् का अमिल?
(क) लता
(ख) वृद्धा
(ग) नर्तकी
(घ) गौः।
उत्तर:
(ख) वृद्धा

Detailed, Step-by-Step NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Ruchira Chapter 13 विमानयानं रचयाम Questions and Answers were solved by Expert Teachers as per NCERT (CBSE) Book guidelines covering each topic in chapter to ensure complete preparation.

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Ruchira Chapter 13 विमानयानं रचयाम

अभ्यासः
प्रश्न 1.
पाठे दत्तं गीतं सस्वरं गायत
(पाठ में दिए गीत को सस्वर गाएँ)

प्रश्न 2.
कोष्ठकान्तर्गतेषु शब्देषु तृतीया-विभक्तिं योजयित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत
(कोष्ठक में स्थित शब्दों में तृतीया विभक्ति का योग करके रिक्त स्थान पूर्ति करें)
यथा-नभः चन्द्रेण शोभते। (चन्द्र)
(क) सा ……………….. जलेन मुखं प्रक्षालयति। (विमल)
(ख) राघवः ………………. विहरति। (विमानयान)
(ग) कण्ठः ………………. शोभते। (मौक्तिकहार)
(घ) नभः ………………. प्रकाशते। (सूर्य)
(ङ) पर्वतशिखरम् ……………… आकर्षकं दृश्यते। (अम्बुदमाला)
उत्तर:
(क) सा विमलेन जलेन मुखं प्रक्षालयति।
(ख) राघवः विमानयानेन विहरति।
(ग) कण्ठः मौक्तिकहारेण शोभते।
(घ) नभः सूर्येण प्रकाशते।
(ङ) पर्वतशिखरम् अम्बुदमालया आकर्षकं दृश्यते

प्रश्न 3.
भिन्नवर्गस्य पदं चिनुत
(भिन्न वर्ग का पद चुनें) — भिन्नवर्गः
यथा-सूर्यः, चन्द्रः, अम्बुदः, शुक्रः। — अम्बुदः
(क) पत्राणि, पुष्पाणि, फलानि, मित्राणि। …………….
(ख) जलचरः, खेचरः, भूचरः, निशाचरः। …………….
(ग) गावः, सिंहाः, कच्छपाः, गजाः। …………….
(घ) मयूराः, चटकाः, शुकाः, मण्डूकाः। …………….
(ङ) पुस्तकालयः, श्यामपट्टः, प्राचार्यः, सौचिकः। …………….
(च) लेखनी, पुस्तिका, अध्यापिका, अजा। …………….
उत्तर:
(क) पत्राणि, पुष्पाणि, फलानि, मित्राणि। — मित्राणि
(ख) जलचरः, खेचरः, भूचरः, निशाचरः। — निशाचरः
(ग) गावः, सिंहाः, कच्छपाः, गजाः। — कच्छपाः
(घ) मयूराः, चटकाः, शुकाः, मण्डूकाः। — मण्डूकाः
(ङ) पुस्तकालयः, श्यामपट्टः, प्राचार्यः,सौचिकः।– सौचिकः
(च) लेखनी, पुस्तिका, अध्यापिका, अजा। — अजा

प्रश्न 4.
प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत
(प्रश्नों के उत्तर लिखें)
(क) के वायुयानं रचयन्ति?
(ख) वायुयानं कं-कं क्रान्त्वा उपरि गच्छति?
(ग) वयं कीदृशं सोपानं रचयाम?
(घ) वयं कस्मिन् लोके प्रविशाम?
(ङ) आकाशे काः चित्वा मौक्तिकहारं रचयाम?
(च) केषां गृहेषु हर्ष जनयाम?
उत्तर:
(क) राघवः, माधवः, सीता, ललिता च वायुयानं रचयन्ति।
(ख) वायुयानम् उन्नतवृक्षं तुङ्गभवनं च क्रान्त्वा उपरि गच्छति।
(ग) वयं हिमवन्तं सोपानं रचयाम।
(घ) वयं चन्द्रलोके प्रविशाम।
(ङ) वयं आकाशे ताराः चित्वा मौक्तिकहारं रचयाम।
(च) वयं दुःखितपीडितकृषकाणां गृहेषु हर्ष जनयाम।

प्रश्न 5.
विलोमपदानि योजयत
(विलोम पदों का योग करें)

उत्तर:

प्रश्न 6.
समुचितैः पदैः रिक्तस्थानानि पूरयत
(समुचित पदों के द्वारा रिक्त स्थान पूर्ति करें)

उत्तर:

प्रश्न 7.
पर्याय-पदानि योजयत
(पर्याय पदों का मेल करें)

गगने — जलदः
विमले — आकाशे
चन्द्रः — आकाशे
सूर्यः — निर्मले
अम्बुदः — दिवाकरः
उत्तर:
गगने — आकाशे
विमले — निर्मले
चन्द्रः — निशाकरः
सूर्यः — दिवाकरः
अम्बुदः — जलदः

पठित-अवबोधनम्
I. पठित-सामग्र्याम् आधृत्य अवबोधनकार्यम्

अधोलिखितं श्लोकं पठित्वा तदाधारितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि यथानिर्देशं लिखत
(निम्नलिखित श्लोक पढ़कर श्लोकाधारित प्रश्नों के उत्तर यथानिर्देश लिखें।)

(1) उन्नतवृक्षं तुङ्गं भवनं
क्रान्त्वाकाशं खलु याम।
कृत्वा हिमवन्तं सोपानं
चन्दिरलोकं प्रविशाम॥

I. एकपदेन उत्तरत
(i) तुङ्ग किम् अस्ति?
(ii) वयं कुत्र प्रविशाम?
उत्तर:
(i) भवनम्।
(ii) चन्दिरलोकम् ।

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत
वयं किंक्रान्त्वा आकाशं याम?
उत्तर:
वयं भवनं वृक्षं च क्रान्त्वा आकाशं याम।

III. यथानिर्देशम् उत्तरत
(i) ‘गगनं’ इति पदस्य समानार्थकम् पदं किम्?
(क) आकाशं
(ख) वृक्षं
(ग) भवनम्
(घ) सोपानं
उत्तर:
(क) आकाशं।

(ii) ‘कृत्वा’ इत्यत्र कः प्रत्ययः?
(क) वन्त
(ख) वत्
(ग) क्त्वा
(घ) मन्त उत्तराणि
उत्तर:
(ग) क्त्वा

II. भावबोधनम् 

प्रकार: ‘क’ रिक्तस्थानपूर्तिद्वारा
समुचितपदेन रिक्तस्थानानि पूरयत, येन कथनस्य भावः स्पष्टो भवेत्

अम्बुदमालाम् अम्बरभूषाम्
आदायैव हि प्रतियाम।
दुःखित-पीडित-कृषिकजनानां
गृहेषु हर्षं जनयाम॥
भाव :- ………………. अम्बरभूषां च आदाय …… ,………… पीडितानां ……………………. “च गहेष ……………… जनयाम।
उत्तरम्-
मेघानां मालाम् अम्बरभूषां च आदाय प्रतियाम। दुःखितानां पीडितानां कृषकजनानां च गृहेषु प्रसन्नतां जनयाम।

प्रकार: ‘ख’ विकल्पचयनेन-
अधोलिखितेषु विकल्पेषु समुचितं भावं लिखत
(क) विविधाः सुन्दरताराश्चित्वा मौक्तिकहारं रचयाम।
भावार्थाः
(i) सुन्दरताराणां चयनं कृत्वा मौक्तिकहारस्य रचनां करवाम।
(ii) अनेकाः सुन्दरताराः सन्ति। मौक्तिकानां हारं वयं रचयाम।
(iii) सुन्दरताराणां चयनार्थं मौक्तिकहारं रचयाम।
(iv) अत्र सुन्दरताराः सन्ति।
उत्तरम्-
(i) सुन्दरताराणां चयनं कृत्वा मौक्तिकहारस्य रचनां करवाम।

III. अन्वयः

प्रकार: ‘क’ अन्वयलेखनद्वारा
अधोलिखितानां श्लोकानाम् अन्वयं लिखत
(निम्नलिखित श्लोकों का अन्वय लिखें।)

(क) उन्नतवृक्षं तुङ्गं भवनं
क्रान्त्वाकाशं खलु याम।
कृत्वा हिमवन्तं सोपानं
चन्दिरलोकं प्रविशाम॥
उत्तर:
(क) उन्नतवृक्षं तुङ्गं भवनं क्रान्त्वा आकाशं (वयं) याम। हिमवन्तं सोपानं कृत्वा चन्दिरलोकं प्रविशाम।

(ख) अम्बुदमालाम् अम्बरभूषाम्
आदायैव हि प्रतियाम।
दुःखित-पीडित-कृषिकजनानां
गृहेषु हर्ष जनयाम॥
उत्तर:
(ख) अम्बुदमालाम् अम्बरभूषाम् आदाय एव हि (वयं) प्रतियाम। दुःखितपीडित-कृषक-जनानां गृहेषु हर्ष (वयं) जनयाम।

IV. प्रश्ननिर्माणम्

I. रेखांकितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत
(रेखांकित पदों को आधार बनाकर प्रश्न निर्माण करें।)

(i) नीले गगने विपुले विमले। ___
(क) कुत्र
(ख) कदा
(ग) कस्य
(घ) केन
उत्तर:
(क) कुत्र

(ii) ग्रहान् हि सर्वान् गणयाम।
(क) कानि
(ख) कान्
(ग) कैः
(घ) कया
उत्तर:
(ख) कान्

(iii) गृहेषु हर्ष जनयाम।
(क) कदा
(ख) कस्य
(ग) कुत्र
(घ) कया
उत्तर:
(ग) कुत्र

II. अधोलिखितेषु कथनेषु स्थूलपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं क्रियताम् को आधार बनाकर प्रश्न निर्माण करें।)
(क) तुङ्गं भवनम् क्रान्त्वा आकाशं याम।
(ख) हिमवन्तं सोपानं कृत्वा चन्दिरलोकं प्रविशाम।
(ग) ग्रहान् हि सर्वान् गणयाम।।
उत्तर:
(क) किं क्रान्त्वा आकाशं याम?
(ख) कीदृशम् सोपानं कृत्वा चन्दिरलोकं प्रविशाम?
(ग) कान् हि सर्वान् गणयाम?

V. शब्दानां वाक्येषु प्रयोगः

अधोलिखितानां शब्दानाम अर्थान निर्दिश्य वाक्येष प्रयोगं करूत
(निम्नलिखित शब्दों का अर्थ लिखकर वाक्यों में प्रयोग करें।)

गगनम्, हिमवान्, अम्बुदः
उत्तरम्-
(क) गगनम् = आकाशः
अद्य गगनं मेघैः आच्छादितम् अस्ति।

(ख) हिमवान् = हिमालयः पर्वतः
भारतस्य उत्तरदिशि हिमवान् अस्ति।

(ग) अम्बुदः = मेघः
आकाशे नीलाः अम्बदाः सन्ति।

VI. शब्दार्थ-मेलनम्

I. रेखांकितपदानाम् उचितम् अर्थं चित्वा लिखत
(रेखांकित पदों का उचित अर्थ चुनकर लिखें।)

(i) गृहेषु हर्ष जनयाम।
(क) प्रसन्नताम्
(ख) दु:खम्
(ग) सुखम्
(घ) लाभम्
उत्तर:
(क) प्रसन्नताम्

(ii) नीले गगने विपुले विमले।
(क) गृहे
(ख) आकाशे
(ग) नगरे
(घ) ग्रामे
उत्तर:
(ख) आकाशे

(iii) उन्नत वृक्षं तुङ्ग भवनम्।
(क) त्रुटितम्
(ख) नीचैः
(ग) उच्चैः
(घ) विकसितम्
उत्तर:
(ग) उच्चैः

II. अधोलिखितानां शब्दानां समक्षं प्रदत्तैः अर्थैः सह मेलनं कुरुत
(निम्नलिखित शब्दों के समक्ष दिए गए अर्थों के साथ मिलान करें।)

उत्तर:

बहुविकल्पीयप्रश्नाः

प्रश्न 1.
रेखांकितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं क्रियताम्।
(रेखांकित पदों को आधार बनाकर प्रश्न निर्माण करें।)

(i) वृक्षः उन्नतः अस्ति।
(क) कः
(ख) कीदृशः
(ग) किम्
(घ) केषु
उत्तर:
(ख) कीदृशः

(ii) वयम् कृषिकजनानां गृहेषु हर्ष जनयाम।
(क) कस्य
(ख) कयोः
(ग) केषाम्
(घ) कुत्र
उत्तर:
(ग) केषाम्

(iii) वयं ताराः चित्वा मौक्तिकहारं रचयाम।
(क) काः
(ख) कान्
(ग) कम्
(घ) कस्मिन्
उत्तर:
(ग) कम्

प्रश्न 2.
उचितम् उत्तरं लिखत। (उचित उत्तर लिखें।)
(i) वयम् उन्नतवृक्षं क्रान्त्वा कुत्र याम?
(क) गृहम्
(ख) वाटिकाम्
(ग) विद्यालयम्
(घ) आकाशं
उत्तर:
(घ) आकाशं

(ii) वयम् कस्मिन् लोके प्रविशाम?
(क) चन्दिरलोके
(ख) भूलोके
(ग) पाताललोके
(घ) सूर्यलोके
उत्तर:
(क) चन्दिरलोके

(iii) वयम् काम् आदाय प्रतियाम?
(क) उन्नतवृक्षम्
(ख) हर्षम्
(ग) गगनं
(घ) मेघमालाम्
उत्तर:
(घ) मेघमालाम्

(iv) गगनं कीदृशं अस्ति।
(क) विमलम्
(ख) उन्नतः
(ग) असुन्दरः
(घ) जलदः
उत्तर:
(क) विमलम्

(v) ‘गृहेषु’ इत्यत्र किम् विभक्तिवचनम्?
(क) षष्ठी, बहुवचनं
(ख) सप्तमी, बहुवचनं
(ग) पंचमी, एकवचनं
(घ) प्रथमा, एकवचनं
उत्तर:
(ख) सप्तमी, बहुवचनं

(vi) वयं किं गणयाम?
(क) वृक्षान्
(ख) आकाशम्
(ग) ग्रहान्
(घ) मौक्तिकहारम्
उत्तर:
(ग) ग्रहान्

Detailed, Step-by-Step NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Ruchira Chapter 12 दशमः त्वम असि Questions and Answers were solved by Expert Teachers as per NCERT (CBSE) Book guidelines covering each topic in chapter to ensure complete preparation.

NCERT Solutions for Class 6 Sanskrit Ruchira Chapter 12 दशमः त्वम असि

अभ्यासः

प्रश्न 1.
उच्चारणं कुरुत
(उच्चारण करें)

प्रश्न 2.
प्रश्नानाम् उत्तराणि लिखत
(प्रश्नों के उत्तर लिखें)
(क) कति बालकाः स्नानाय अगच्छन्?
(ख) ते स्नानाय कुत्र अगच्छन्?
(ग) ते कं निश्चयम् अकुर्वन्?
(घ) मार्गे कः आगच्छत्?
(ङ) पथिकः किम् अवदत्?
उत्तर:
(क) दश बालकाः स्नानाय अगच्छन्।
(ख) ते स्नानाय नदीम् अगच्छन्।
(ग) दशमः नद्यां मग्नः इति ते निश्चयम् अकुर्वन्।
(घ) मार्गे पथिकः आगच्छत्।
(ङ) पथिकः अवदत्-दशमः त्वम् असि।

प्रश्न 3.
शुद्धकथनानां समक्षम् (✓)
(1) इति अशुद्धकथनानां समक्षं (✗) कुरुत
(शुद्धकथनों के सामने (✓) चिह्न तथा अशुद्ध कथनों के सामने (✗)चिह्न लगायें)

उत्तर:(क) दशबालकाः स्नानाय अगच्छन्। (✓)
(ख) सर्वे वाटिकायाम् अभ्रमन्। (✗)
(ग) ते वस्तुतः नव बालकाः एव आसन्। (✗)
(घ) बालकः स्वं न अगणयत्। (✓)
(ङ) एकः बालकः नद्यां मग्नः। (✗)
(च) ते सुखिताः तूष्णीम् अतिष्ठन्। (✗)
(छ) कोऽपि पथिकः न आगच्छत्। (✗)
(ज) नायकः अवदत्-दशमः त्वम् असि इति। (✗)
(झ) ते सर्वे प्रहृष्टाः भूत्वा च गृहम् अगच्छन्। (✓)

प्रश्न 4.
मञ्जूषातः शब्दान् चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत
(मंजूषा से शब्दों को चुनकर रिक्त स्थान की पूर्ति करें)
गणयित्वा, श्रुत्वा, दृष्ट्वा, कृत्वा, गृहीत्वा, ती|

(क) ते बालकाः ………………… नद्याः उत्तीर्णाः।
(ख) पथिकः बालकान् दुःखितान् ………………… अपृच्छत्।
(ग) पुस्तकानि ………………… विद्यालयं गच्छ।
(घ) पथिकस्य वचनं ………………… सर्वे प्रमुदिताः गृहम् अगच्छन्।
(ङ) पथिकः बालकान् ……………….. अकथयत् दशमः त्वम् असि।
(च) मोहनः कार्यं ……………….. गृहं गच्छति।
उत्तर:
(क) ते बालकाः तीर्वा नद्याः उत्तीर्णाः।
(ख) पथिकः बालकान् दुःखितान् दृष्ट्वा अपृच्छत्।
(ग) पुस्तकानि गृहीत्वा विद्यालयं गच्छ।
(घ) पथिकस्य वचनं श्रुत्वा सर्वे प्रमुदिताः गृहम् अगच्छन्।
(ङ) पथिक: बालकान् गणयित्वा अकथयत् दशमः त्वम् असि।
(च) मोहनः कार्यं कृत्वा गृहं गच्छति।

प्रश्न 5.
चित्राणि दृष्ट्वा संख्यां लिखत-
(चित्रों को देखकर संख्या लिखें। चित्र पाठ्यपुस्तक में देखें।)

(क) ………. कन्दुकानि।
(ख) ………. चटकाः।
(ग) ………. पुस्तकम्।
(घ)  ………. मयूरौ।
(ङ) ……….  बालिके।
(च) ………. तालाः।
(छ) ………. कपोताः।
(ज) ……….. पत्राणि।
उत्तर:
(क) अष्ट कन्दुकानि।
(ख) तिस्त्रः चटकाः।
(ग) एकं पुस्तकम्।
(घ) द्वौ मयूरौ।
(ङ) द्वे बालिके।
(च) षट् तालाः।
(छ) पञ्च कपोताः।
(ज) दश पत्राणि।

पठित-अवबोधनम्
I. पठित-सामग्रीम् आधृत्य अवबोधनकार्यम् ।

निम्नलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रश्नानाम्
उत्तराणि लिखत (निम्नलिखित गद्यांश को पढ़कर प्रश्नों के उत्तर लिखें)

पथिकः तान् अगणयत्। तत्र दश बालकाः एव आसन्। सः नायकम् आदिशत् त्वं बालकान् गणय। सः तु नव बालकान् एव अगणयत्। तदा पथिकः अवदत्-दशमः त्वम् असि इति।

I. एकपदेन उत्तरत
(क) कः तान् अगणयत्?
(ख) पथिकः कम् आदिशत्?
उत्तर:
(क) पथिकः।
(ख) नायकम्।

II. पूर्णवाक्येन उत्तरत
तत्र कति बालका एव आसन्?
उत्तर:
तत्र दश बालका एव आसन्।

III. यथानिर्देशम् उत्तरत
(i) ‘असि’ इत्यत्र को लकारः?
(क) लट्
(ख) लङ्
(ग) लृट्
(घ) लोट
उत्तर:
(क) लट्

(ii) ‘तत्र’ इत्यस्य विलोमशब्द लिखत।
(क) अपि
(ख) अत्र
(ग) यत्र
(घ) कुत्र
उत्तर:
(ख) अत्र

(iii) ‘तान्’ इत्यत्र का विभक्तिः ?
(क) प्रथमा
(ख) चतुर्थी
(ग) द्वितीया
(घ) षष्ठी
उत्तर:
(ग) द्वितीया

II. प्रश्ननिर्माणम् 
(क) वाक्येषु रेखांकितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत
(वाक्यों में रेखांकित पदों को आधार बनाकर प्रश्न निर्माण करें।)

(i) ते नदीजले चिरं स्नानं अकुर्वन्।
(क) कः
(ख) का
(ग) के
(घ) किम्
उत्तर:
(ग) के

(ii) सः स्वं न अगणयत्।
(क) का
(ख) किम्
(ग) के
(घ) कः
उत्तर:
(घ) कः

(iii) पथिकः तान् बालकान् अपृच्छत्।
(क) किम्
(ख) कान्
(ग) कम्
(घ) काम्
उत्तर:
(ख) कान्

III. कथायाः क्रमसंयोजनम् 

घटनाक्रमानुसारं अधोलिखितानि वाक्यानि पुनर् लेखनीयानि
(घटनाक्रमानुसार निम्नलिखित वाक्यों को पुनः लिखें।)
(क) एकः नद्यां मग्नः इति।
(ख) ते दु:खिताः तूष्णीम् अतिष्ठन्।
(ग) ते नदीजले चिरं स्नानम् अकुर्वन्।
(घ) तदा कश्चित् पथिकः तत्र आगच्छत्।
उत्तर:
(क) ते नदीजले चिरं स्नानम् अकुर्वन्।
(ख) एकः नद्यां मग्नः इति।
(ग) ते दुःखिताः तूष्णीम् अतिष्ठन्।
(घ) तदा कश्चित् पथिकः तत्र आगच्छत्।

बहुविकल्पीयप्रश्नाः

अधोलिखितेषु विकल्पेषु उचितम् उत्तरं चित्वा लिखत
(निम्नलिखित विकल्पों में से उचित उत्तर चुनकर लिखें।)

1. कति बालकाः स्नानाय नदीम् अगच्छन्?
(क) दश
(ख) नव
(ग) अष्ट
(घ) पञ्च।
उत्तर:
(क) दश

2. कः तान् अपृच्छत्?
(क) ज्येष्ठः
(ख) नायकः
(ग) कनिष्ठः
(घ) बालकः।
उत्तर:
(ख) नायकः

3. कतमो नद्यां मग्नः?
(क) पञ्चमः
(ख) षष्ठः
(ग) दशमः
(घ) सप्तमः
उत्तर:
(ग) दशमः

4. कः तत्र आगच्छत्?
(क) वृद्धः
(ख) बालकः
(ग) गजः
(घ) पथिकः।
उत्तर:
(घ) पथिकः।

5. के प्रहृष्टाः जाता?
(क) बालकाः
(ख) वृद्धाः
(ग) मयूराः
(घ) शुकाः
उत्तर:
(क) बालकाः

6. कः नायकम् आदिशत्?
(क) वृद्धः
(ख) पथिकः
(ग) बालः
(घ) मित्रम्।
उत्तर:
(ख) पथिकः