Author name: Prasanna

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 सदैव पुरतो निधेहि चरणम्

Detailed, Step-by-Step NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Ruchira Chapter 4 सदैव पुरतो निधेहि चरणम् Questions and Answers were solved by Expert Teachers as per NCERT (CBSE) Book guidelines covering each topic in chapter to ensure complete preparation.

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Ruchira Chapter 4 सदैव पुरतो निधेहि चरणम्

अभ्यासः

प्रश्न 1.
पाठे दत्तं सस्वरं गायत।
उत्तरम्:
शिक्षकं सहायतया छात्रा: स्वयमेव कुर्वन्तुि।

प्रश्न 2.
अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखत-
(क) स्वकीयं साधनं किं भवति?
(ख) पथि के विषमाः प्रखरा:?
(ग) सततं किं करणीयम्?
(घ) एतस्य गीतस्य रचयिता कः?
(ङ) सः कीदृशः कविः मन्यते
उत्तरम्:
(क) स्वकीयबलम्, बलम्
(ख) पाषाणाः
(ग) ध्येय-स्मरण
(घ) श्रीधर-भास्कर-वर्णेकरः
(ङ) राष्ट्रवादी।

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 सदैव पुरतो निधेहि चरणम्

प्रश्न 3.
मञ्जूषातः क्रियापदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-
(निधेहि, विधेहि, जहीहि, देहि, भज, चल, कुरु)
यथा- त्वं पुरतः, चरणं निधेहि।
(क) त्वं विद्यालयं _________।
(ख) राष्ट्रे अनुरक्तिं _________।
(ग) मह्यं जलं ________।
(घ) मूढ़ ! __________ धनागमतृष्णाम्।
(ङ) ________ गोविन्दम्।
(च) सततं ध्येयस्मरणं _________।
उत्तरम्:
(क) त्वं विद्यालयं चल।
(ख) राष्ट्रे अनुरक्तिं विधेहि।
(ग) मह्यं जलं देहि।
(घ) मूढ़ ! जहीति धनागमतृष्णाम्।
(ङ) भज गोविन्दम्।
(च) सततं ध्येयस्मरणं कुरु।

प्रश्न 4(अ).
उचितकथानानां समक्षम् ‘आम्’, अनुचितकथानानां समक्षं ‘न’ इति लिखत-
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 सदैव पुरतो निधेहि चरणम् Q4
उत्तरम्:
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 सदैव पुरतो निधेहि चरणम् Q4.1

प्रश्न 4(आ).
वाक्यरचनया अर्थभेदं स्पष्टीकुरुत-
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 सदैव पुरतो निधेहि चरणम् Q4.2
उत्तरम्:
(क) परितः (सब तरफ) – गृहं परितः वृक्षाः सन्ति।
पुरतः (सामने) – विद्यालयस्य परतः शिवालयः शोभते।

(ख) नगः (पर्वत) – ‘नगः’ इतयस्य पर्यायः अस्ति-पर्वतः।
नागः (नाम, सर्प) – शिवस्य कण्ठे नागः राजते।

(ग) आरोहणम् (चढ़ना) पर्वते रात्रौ आरोहणं न करणीयम्।
अवरोहणम् (उतरना) – सःशय्यातः अवरोहणं करोति।

(घ) विषमाः (टेढ़े-मेढ़े, असमान)-पर्वतीय-मार्गाः विषमाः भवन्ति।
समाः (समान, समतल) – समाः मार्गी: शोभन्ते।

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 सदैव पुरतो निधेहि चरणम्

प्रश्न 5.
मञ्जूषातः अव्ययपदानि चित्वार रिक्स्थानानि पूरयत-

(एव, खलु, तथा, परितः, पुरतः, सदा, विना)

(क) विद्यालयस्य _________ एकम् उद्यानम् अस्ति।
(ख) सत्यम् __________ जयते।
(ग) किं भवान् स्नानं कृतवान् _________?
(घ) सः यथा चिन्तयति तथा आचरति।
(ङ) ग्रामं परितः वृक्षाः सन्ति।
(च) विद्यां विना जीवन वृथा।
(छ) सदा भगवन्तं भज।
उत्तरम्:
(क) विद्यालयस्य पुरतः एकम् उद्यानम् अस्ति।
(ख) सत्यम् एव जयते।
(ग) किं भवान् स्नानं कृतवान् खलु।
(घ) सः यथा चिन्तयति ___________ आचरति।
(ङ) ग्रामं __________ वृक्षाः सन्ति।
(च) विद्यां ________ जीवन वृथा।
(छ) __________ भगवन्तं भज।

प्रश्न 6.
विलोमपदानि योजयत-
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 सदैव पुरतो निधेहि चरणम् Q6
उत्तरम्:
पुरतः – पृष्ठतः
स्वकीयम् – परकीयम्
भीतिः – साहसः
अनुरक्तिः – विरक्तिः
गमनम् – आगमनम्

प्रश्न 7(अ).
लट्लकारपदेभ्यः लोट-विधिलङ्कारपदानां निर्माणं कुरुत-
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 सदैव पुरतो निधेहि चरणम् Q7
उत्तरम्:
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 सदैव पुरतो निधेहि चरणम् Q7.1

प्रश्न 7(आ).
अधोलिखितानि पदानि निर्देशानुसारं परिवर्तयत-
यथा- गिरिशिखर (सप्तमी-एकवचने) – गिरिशिखरे
पथिन् (सप्तमी-एकवचने) – __________
राष्ट्र (चतुर्थी-एकवचने) – __________
पाषाण (सप्तमी-एकवचने) – __________
यान (द्वितीय-एकवचने) – __________
शक्ति (प्रथमा-एकवचने) – __________
पशु (सप्तमी-बहुवचने) – __________
उत्तरम्:
यथा- गिरिशिखर (सप्तमी-एकवचने) – गिरिशिखरे
पथिन् (सप्तमी-एकवचने) – पथि
राष्ट्र (चतुर्थी-एकवचने) – राष्ट्राय
पाषाण (सप्तमी-एकवचने) – पाषाणे
यान (द्वितीय-एकवचने) – यानानि
शक्ति (प्रथमा-एकवचने) – शक्तिः
पशु (सप्तमी-बहुवचने) – पशूनाम्

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 सदैव पुरतो निधेहि चरणम्

योग्यता-विस्तारः
न गच्छति इति नगः। पतन् गच्छतीति पन्नगः।
उरसा गच्छतीति उरगः। वसु धारतीति वसुधा।
खे (आकशे) गच्छति इति खगः। सरतीति सर्पः।

डॉ. श्रीधरभास्कर वर्णेकर (1918-2005 ई.) नागपुर विश्वविद्यालय में संस्कृत विभाग के अध्यक्ष थे। उन्होंने संस्कृत भाषा में काव्य, नाटक, गीत इत्यादि विधाओं की अनेक रचनाएँ की। तीन खण्डों में संस्कृत-वाङ्मय-कोश का भी उन्होंने सम्पादन किया। उनकी रचनाओं में ‘शिवराज्योदयम्’ महाकाव्य एवं विवेकानन्दविजयम्’ नाटक सुप्रसिद्ध है।

प्रस्तुत गीत में पज्झटिका छन्द का प्रयोग है। इसछन्द के प्रत्येक चरण में 16 मात्राएँ होती हैं हिन्दी में इसे चौपाई कहा जाता है।

Class 8 Sanskrit Chapter 4 सदैव पुरतो निधेहि चरणम् Summary

पाठ परिचय
श्रीधरभास्कर वर्णकर ओजस्विता के कवि है। प्रस्तुत गीत में चुनौतियों को स्वीकार करते हुए आगे बढ़ाने का आह्वान किया है। वर्णेकर एक राष्ट्रवादी कवि हैं। इस गीत के माध्यम से उन्होंने जन-जागरण तथा कर्मठता का सन्देश दिया है। सदैव सजग रहते हुए बढ़ते रहा।

शब्दार्थ-
सदैव – हमेशा; पुरतः – आगे; निधेहि – रखों; गिरिशिखरे – पर्वत की चोटी पर; निजनिकेतनम् – अपना घर; विनैव – बन ही; नग – पर्वत; स्वकीयम् – अपना; पथि – मार्ग में; पाषाण – पत्थर; विषमा – टेढ़े-मेढ़े; प्रखरा – तीखे, तेज हिंस्त्राः – हिंसक परितः – चारों ओर घोराः – भयंकर; सुदुष्करम् – अत्यधिक कठिन; जहि – छोड़ दो; भज – भजपो, जपो; विधेहि – करो; अनुरक्ति – स्नेह, प्रेम; सततम् – लगातार; ध्येयस्मरणम् – उद्देश्य का स्मरण; कुरु – करो।

मूलपाठः
1. चल चल पुरतो निधेहि चरणम्।
सदैव पुरतो निधेहि चरणम्॥

अन्वयः
चल चल, पुरत: चरणं निधेहि। सदैव (सदा एव) पुरतः चरणं निधेहि।

सरलार्थः
चलो, चलो, आगे कदम बढ़ाओ। सदैव आगे कदम बढ़ाओ।

2. गिरिशिखरे…………………….चरणम्॥

अन्वयः
निज-निकेतन ननु गिरिशिखरे (विद्यते)। यानं विना एव नग-आरोहणम् (करोमि)। स्वकीयं बल सांधनं भवति। सदैव पुरतः ……..|

सरलार्थः
मेरा निवास पर्वत की चोटी पर है। यान के बिना ही मैं पर्वतारोहण करता हूँ। अपना बल ही (मुख्य) साधन होता है। सदैव आगे कदम बढ़ाओ।

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 सदैव पुरतो निधेहि चरणम्

3. पथि पाषाणा………चरणम्॥

अन्वयः
पथि विषमाः प्रखराः (य) पाषाणाः (वर्तन्ते)।
परितः हिंस्राः, घोराः (य) पशवः (विद्यन्ते)।
यद्यपि गमनं खलु सुदुष्करम्। सदैव पुरतः।

सरलार्थः
मार्ग में टेढ़े-मेढ़े और नुकीले पत्थर हैं। चारों तरफ भयंकर व हिंसक पशु है। जबकि गमन बहुत कठिन हैं (फिरा भी) सदैव आगे कदम बढ़ाओ।

4. जहीहि भीति ………………..चरणम्॥

अन्वयः
भीतिम् इति जहि, शक्तिं भज। तथा राष्ट्रे अनुरक्तिं विधेहि।
सततं ध्येय-स्मरणं कुरु कुरु। सदैव पुरतः चरणं विधेहि।

सरलार्थः
भय को त्याग दो। शक्ति को भजो (सेवन करो)। स्वदेश से अनुराग (प्रेम) करो। अपने लक्ष्य का निरन्तर ध्यान रखो। सदैव आगे कदम बढ़ाओ।

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 4 सदैव पुरतो निधेहि चरणम् Read More »

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 3 डिजीभारतम्

Detailed, Step-by-Step NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Ruchira Chapter 3 डिजीभारतम् Questions and Answers were solved by Expert Teachers as per NCERT (CBSE) Book guidelines covering each topic in chapter to ensure complete preparation.

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Ruchira Chapter 3 डिजीभारतम्

अभ्यासः

प्रश्न 1.
अधोलिखितानां प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखत:

(क) कुत्र “डिजिटल इण्डिया” इत्यस्य चर्चा भवति?
उत्तरम्:
सम्पूर्ण विश्वे।

(ख) केन सह मानवस्य आवश्यकता परिवर्तते?
उत्तरम्:
काल परिवर्तनेन।

(ग) आपणे वस्तूनां क्रयसमये केषाम् अनिवार्यता न भविज़्यति?
उत्तरम्:
रूप्यकाम्।

(घ) कस्मिन् उद्योगे वृक्षाः उपयुज्यन्ते?
उत्तरम्:
कर्गदोद्योगे।

(ङ) अद्य सर्वाणि कार्याणि केन साधितानि भवन्ति?
उत्तरम्:
संगणक नामकेन।

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 3 डिजीभारतम्

प्रश्न 2.
अधोलिखितान् प्रश्नान् पूर्णवाक्यने उत्तरत्-

(क) प्राचीनकाले विद्या कथं गृह्यते स्म?
उत्तरम्:
प्राचीन काले ज्ञानस्य आदान-प्रदानं मौखिकम् च विद्या गृह्यतेस्म।

(ख) वृक्षाणां कर्तनं कथं न्यूनतां यास्यति?
उत्तरम्:
संगणकस्य अधिकाधिक प्रयोगेण वृक्षाणां कर्तनं न्यूनतां यास्यति।

(ग) चिकित्सालये कस्य आवश्यकता अद्य नानुभूयते?
उत्तरम्:
चिकित्सालये उपचारार्य रूप्यकाणाम् आवश्यकता अद्य नानुभूयते।

(घ) वयम् कस्यां दिशि अग्रेसरामः?
उत्तरम्:
वयम् डिजीभारतम् दिशि अग्रेसरामः।

(ङ) वस्त्रपुटके केषाम् आवश्यकता न भविष्यति?
उत्तरम्:
वस्त्रपुटके रुप्यकाणाम् आवश्यकता न भविष्यति।

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 3 डिजीभारतम्

प्रश्न 3.
रेखांकितपदान्यधिकृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत-

(क) भोजपत्रोपरि लेखनम् आरब्धम्।
उत्तरम्:
भोजपत्रोपरि किम् आरब्धम्।

(ख) लेखनार्थम् कर्गदस्य आवश्यकतायाः अनुभूतिः न भविष्यति।
उत्तरम्:
लेखनार्थम् कस्य आवश्यकतायाः अनुभूतिः न भविष्यति।

(ग) विश्रामगृहेषु कक्षं सुनिश्चितं भवेत्।
उत्तरम्:
केषु कक्षं सुनिश्चितं भवेत्।

(घ) सर्वाणि पत्राणि चलदूरभाषयन्त्रे सुरक्षितानि भवन्ति
उत्तरम्:
सर्वाणि पत्राणि के सुरक्षितानि भवन्ति

(ङ) वयम् उपचारार्थम् चिकित्सालयं गच्छामः?
उत्तरम्:
वयम् किमर्थम् चिकित्सालयं गच्छामः?

प्रश्न 4.
उदाहरणमनुसृत्य विशेषण विशेष्यमेलनं कुरुत-
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 3 डिजीभारतम् Q4
उत्तरम्:
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 3 डिजीभारतम् Q4.1

प्रश्न 5.
अधोलिखितपदयोः सन्धिं कृत्वा लिखत:
(क) पदस्य + अस्य = ________
(ख) तालपत्र + उपरि = ________
(ग) च + अतिष्ठत = ________
(घ) कर्गद + उद्योगे = ________
(ङ) क्रय + अर्थम् = ________
(च) इति + अनयोः = ________
(छ) उपचार + अर्थम = ________
उत्तरम्:
(क) पदस्य + अस्य = पदस्यास्य
(ख) तालपत्र + उपरि = तालपत्रोपरि
(ग) च + अतिष्ठत = चातिष्ठत
(घ) कर्गद + उद्योगे – कर्गदोद्योगे
(ङ) क्रय + अर्थम् = क्रयार्थम
(च) इति + अनयोः = इत्योनयोः
(छ) उपचार + अर्थम = उपचरार्थम।

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 3 डिजीभारतम्

प्रश्न 6.
उदाहरणमनुसृत्य अधोलिखितेन पदेन लघु वाक्य निर्माणं कुरुत-
यथा – जिज्ञासा – मम मनसि वैज्ञानिकानां विषये जिज्ञासा अस्ति।
(क) आवश्यकता – _________________
(ख) सामग्री – _____________________
(ग) पर्यावरण सुरक्षा – ______________________
(घ) विश्रामगृहम् – __________________
उत्तरम्:
(क) आवश्यकता – आधुनिक काले संगणक अति आवश्यकता अस्ति।
(ख) सामग्री – रामः अत्र पूजा सामग्री एकतं अकरोत्।
(ग) पर्यावरण सुरक्षा – आधुनिक काले पर्यावरण सुरक्षा ज्ञाणं अति आवश्यकं अस्ति।
(घ) विश्रामगृहम् – अत्र विज्ञामगृहम् उपलब्धों नाऽस्ति।

प्रश्न 7.
उदाहरणानुसारम् कोष्ठकप्रदत्तेषु पदेषु चतुर्थी प्रयुज्य रिक्तस्थानपूर्ति कुरुत-
यथा – भिक्षुकाय धनं ददातु। (भिक्षुक)
(क) ________ पुस्तकं देहि। (छात्र)
(ख) अहम् __________ वस्त्राणि ददामि। (निर्धन)
(ग) __________ पठनं रोचते। (लता)
(ङ) रमेशः _________ अलम्। (सुरेश)
(च) __________ नमः। (अध्यापक)
उत्तरम्:
(क) छात्राय पुस्तकं देहि। (छात्र)
(ख) अहम् निर्धनाय वस्त्राणि ददामि। (निर्धन)
(ग) लतायाः पठनं रोचते। (लता)
(ङ) रमेशः सुरेशं अलम्। (सुरेश)
(च) अध्यापकाय नमः। (अध्यापक)

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 3 डिजीभारतम्

योग्यता-विस्तारः
इन्टरनेट – ज्ञान का महत्त्वपूर्ण स्रोत है
इन्टरनेट के माध्यम से किसी भी विषय की जानकारी सरलतापूर्वक मिल सकती है। सिर्फ एक “क्लिक” द्वारा ज्ञान के विभिन्न आयामों को छुआ जा सकता है। यह ज्ञान का सागर है जिसमें एक बैक्टीरिया जैसे सूक्ष्म जीवाणु से लेकर ब्लैकहोल तक, राजनीति से लेकर व्यापार तक, अन्तर्राष्ट्रीय संबंधों से लेकर वैज्ञानिक चरमोत्कर्ष तक की सूचना प्राप्त हो जाती है। सामान्यतः हमें किसी भी जानकारी के लिए पुस्तकालय तक जाने की आवश्यकता होती है, पर अब हम घर बैठे उसे प्राप्त कर सकते हैं। यह एक सामाजिक प्लेटफार्म है जहाँ हम दुनिया के किसी भी कोने में बैठे लोगों से किसी भी विषय पर विचार विमर्श कर सकते हैं। इस पर ईमेल सुविधा, वीडियो कॉलिंग आदि आसानी से उपलब्ध है। ऑनलाइन दूरस्थ शिक्षा (Online Distance Education) के माध्यम से लोग घर बैठे अपना पाठ्यक्रम पूरा कर सकते हैं। यह मनोरंजन का मुफ्त साधन है। इसकी Navigation facility हमें एक स्थान से दूसरे स्थान पर पहुंचाने में सक्षम है। इसकी कभी छुट्टी नहीं होती। यह हमें 24 x 7 उपलब्ध है।

1. अनेक शब्दों के लिए एक शब्द-
ज्ञातुम् इच्छा – जिज्ञासा – जानने की इच्छा
कर्तुम् इच्छा – चिकीर्षा – करने की इच्छा
पातुम् इच्छा – पिपासा – पीने की इच्छा
भोक्तुम् इच्छा – बुभुक्षा – खाने की इच्छा
जीवितुम् इच्छा – जिजीविषा – जीने की इच्छा
गन्तुम् इच्छा – जिगमिषा – जाने की इच्छा

2. “तुम न्” प्रत्यय में ‘तुम्’ शेष बचता है। यह प्रत्यय के लिए अर्थ में प्रयुक्त होता है। जैसे-
कृ + तुमुन् – कर्तुम् – करने के लिए
दा + तुमुन् – दातुम् – देने के लिए
खाद् + तुमुन् – खादितुम् – खाने के लिए
पठ् + तुमुन् – पठितुम् – पढ़ने के लिए
लिख् + तुमुन् – लिखितुम्- लिखने के लिए
गम् + तुमुन् – गन्तुम् – जाने के लिए

Class 8 Sanskrit Chapter 3 डिजीभारतम् Summary

पाठ परिचय
प्रस्तुत पाठ “डिजिटलइण्डिया” के मूल भाव को लेकर लिखा गया निबन्धात्मक पाठ है। इसमें वैज्ञानिक प्रगति के उन आयामों को छुआ गया है, जिनमें हम एक “क्लिक” द्वारा बहुत कुछ कर सकते हैं। आज इन्टरनेट ने हमारे जीवन को कितना सरल बना दिया है। हम भौगोलिक दृष्टि से एक दूसरे के अत्यन्त निकट आ गए हैं। इसके द्वारा जीवन के प्रत्येक क्रियाकलाप सुविधाजनक हो गए हैं। ऐसे ही भावों को यहाँ सरल संस्कृत में व्यक्त किया गया है।

शब्दार्थ-
जिज्ञासा – जानने की इच्छा, उत्पद्यते – उत्पन्न, अनन्तरम् – बाद में, कर्गदस्य – कागज़ का, प्रविधिः – विधि, चलदूरभाषयंत्रम् – मोबाइल फोन, सौकर्येण – आसानी से, वस्त्रपुटके – जेब में, शुल्कम् – फीस।

मूलपाठः
गद्यांश -अद्य संपूर्णविश्वे ………….. सहायकाः सन्ति।

सरलार्थ – आज संपूर्ण संसार में डिजिटल इण्डिया की चर्चा है। इस पद के प्रति मन में जानने के ईच्छा होती है। प्राचीन समय में ज्ञान देने-लेने की मौखिक पद्धति थी। लोग तालपत्र एवं भोजपत्र पर लिखते थे। समय परिवतन के क्रम में लोग अपने विचारों को कागज के ऊपर लिखने लगे। टंकणपत्र से लिखी गई सामग्री बहुत समय तक सुरक्षित रहने लगी। विज्ञान की प्रगति सदा बढ़ती रही। आज सभी कार्य संगणक की सहायता से हो रहा है। समाचार-पत्र, पुस्तक सभी कम्प्यूटर की सहायता से पढ़ने एवं लिखे जाने लगे। कागज उद्योग में वृक्षों की कटाई कम हो गई। इससे पर्यावरण की अधिक सुरक्षा उपयोगी सिद्ध हुई। अब दुकानों पर वस्तु खरीदने के लिए रुपये की आवश्यकता नहीं। डेबिट कार्ड, क्रेडिट कार्ड इत्यादि सभी ने रुपयों के स्थान ग्रहण कर लिया। बैंक के सभी कार्य संगणक यंत्र से ही होने लगे। बहुत जगह विनमय मुद्राहीन हो गए।

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 3 डिजीभारतम्

गद्यांश – कुत्रापि यात्रा …………..शुल्कम् प्रदातुं शक्यते।

सरलार्थ – आज रेल यात्रा, वायु यान टिकट पत्र की आवश्यकता नहीं है। सभी पत्र दूरभाष यंत्र (मोबाइल फोन) की सहायता से आसानी से दिखाकर आनन्द ले रहे हैं। अस्पताल में भी उपचार हेतु रुपये की आवश्यकता नहीं है सभी जगह कार्ड माध्यम से ही या ई बैक माध्यम से ही शुल्क दिए जा सहे हैं।

गद्यांश – तद्दिनं नातिदूरम् …………दुतगत्या अग्रेसरामः।

सरलार्थ – आज के दिन मोबाइल फोन एक मात्र ही सभी कार्यों को करने में समर्थ है। जेब में पैसे की आवश्यकता नहीं हैं पास बुक एवं चेक बुक की आवश्यकता नही है पढ़ने के लिए पुस्तकों की समाचार पत्र की आवश्यकता आज के समय में नहीं है। लिखने के लिए कागज, नई चीजों की खोज का संग्रह शब्दाकोशों की आवश्यकता नहीं है।

आज अपरिचित रास्तों की जानकारी मानचित्रों की जानकारी इसी से सहज रूप से करते हैं। सब्जियों की, फलों की, विश्राम ग्रह सुनिश्चित करने की, अस्पताल के शुल्क जमा करने की, विद्यालय, महाविद्यालय के भी शुल्क, दान में भी देने की सभी कार्यों को मोबाइल फोन से करते हैं। डिजीभारत् इस प्रकार सभी दिशाओं में भारत को अग्रसर कर रहा है।

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 3 डिजीभारतम् Read More »

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 2 बिलस्य वाणी न कदापि में श्रुता

Detailed, Step-by-Step NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Ruchira Chapter 2 बिलस्य वाणी न कदापि में श्रुता Questions and Answers were solved by Expert Teachers as per NCERT (CBSE) Book guidelines covering each topic in chapter to ensure complete preparation.

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Ruchira Chapter 2 बिलस्य वाणी न कदापि में श्रुता

अभ्यासः

प्रश्न 1.
‘उच्चारणं कुरुत-
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 2 बिलस्य वाणी न कदापि में श्रुता Q1
उत्तरम्:
शिक्षक सहायता स्वयमेव च शुद्धम् उच्चारणं कुरुत|

प्रश्न 2.
एकपदेन उत्तर लिखत-
(क) सिंहस्य नाम किम्?
(ख) गुहायाः स्वामी कः आसीत्?
(ग) सिंहः कस्मिन् समये गुहायाः समीपे आगतः?
(घ) हस्तपाददिकाः क्रियाः केषां न प्रवर्तन्ते?
(ङ) गुहा केन प्रतिध्वनिता?
उत्तरम् :
(क) खरनखरः
(ख) दधिपुच्छ:/शृगालः
(ग) सूर्यास्तसमये
(घ) भयसन्त्रस्तमनसाम्
(ङ) सिंहोच्यगर्जन-प्रतिध्वनिना।

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 2 बिलस्य वाणी न कदापि में श्रुता

प्रश्न 3.
पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(क) खरनखरः कुत्र प्रतिवसति स्म?
(ख) महतीं गुहां दृष्ट्वा सिंहः किम् अचिन्तयत्?
(ग) शृगालः किम् अचिन्तयत्?
(घ) शृगालः कुत्र पलायितः?
(ङ) गुहासमीपमागत्य शृगालः किं पश्यति?
(च) कः शोभते?
उत्तरम्:
(क) खरखर: कस्मिंश्चित् वने प्रतिवसति स्म
(ख) महती गुहां दृष्ट्वा सिंहः अचिन्तयम् – “नूनम् एतस्यां गुहायां रात्रौ कोऽपि जीवः आगच्छति। अत: अत्रैव निगूढो भूत्वा तिष्ठामि” इति। शृगालः अचिन्तयत्-“अहो विनष्टोऽस्मि। नूनम् अस्मिन् बिले सिंहः अस्ति। अतः अस्य परीक्षणं करणीयम्।”
(घ) शृगालः दूरं पलायतिः।
(ङ) गुहासमीपमागत्य शृगालः सिंह पदपद्धति पश्यति।
(च) अनागतं य: कुरुते स सोभते।

प्रश्न 4.
रेखांकितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत-
(क) क्षुधार्तः सिंहः कुत्रापि आहारं न प्राप्तवान्?
उत्तरम्:
कीदृशः सिंहः कुत्रापि आहारं न प्राप्तवान्?

(ख) दधिपुच्छ: नाम शृगालः गुहायाः स्वामी आसीत्?
उत्तरम्:
किम् नाम शृगालः गुहायाः स्वामी आसीत्?

(ग) एषा गुहा स्वामिनः सदा आह्वानं करोति?
उत्तरम्:
एषा गुहा कस्य सदा आह्वानं करोति?

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 2 बिलस्य वाणी न कदापि में श्रुता

(घ) भयसन्त्रस्तमनसां हस्तपादादिकाः क्रियाः न प्रवर्तन्ते?
उत्तरम्:
भयसन्त्रस्तमनसां के क्रियाः न प्रवर्तन्ते?

(ङ) आह्वानेन शृगालः बिले प्रविश्य सिंहस्य भोज्यं भविष्यति?
उत्तरम्:
आह्वानेन शृगालः कुत्र प्रविश्य सिंहस्य भोज्यं भविष्यति?

प्रश्न 5.
घटनाक्रमानुसार वाक्यानि लिखत-
(क) गुहायाः स्वामी दधिपुच्छ: नाम शृगालः समागच्छत्।
(ख) सिंहः एकां महती गुहाम् अपश्यत्।
(ग) परिभ्रमन् सिंहः क्षुधातॊ जातः।
(घ) दूरस्थः शृगालः रवं कर्तुमारब्धः।
(ङ) सिंहः शृगालस्य आह्वानमकरोत्।
(च) दूरं पलायमानः शृगालः श्लोकमपठत्।
(छ) गुहायां कोऽपि अस्ति इति शृगालस्य विचारः।
उत्तरम:
(ग) परिभ्रमन् सिंहः क्षुधा जातः।
(ख) सिंह: एका महर्ती गुहाम् अपश्यत्।
(क) गुहायाः स्वामी दधिपुच्छ: नाम शृगालः समागच्छत्।
(छ) गुहायां कोऽपि अस्ति इति शृगालस्य विचारः।
(घ) दूरस्थः शृगाल: रवं कर्तुमारब्धः।
(ङ) सिंहः शृगालस्य आह्वानमकरोत्।
(च) दूरं पलायमानः शृगालः श्लोकमपठत्।

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 2 बिलस्य वाणी न कदापि में श्रुता

प्रश्न 6.
यथानिर्देशमुत्तरत-
(क) ‘एकां महतीं गुहां दृष्ट्वा सः अचिन्तयत्’ अस्मिन् वाक्ये कति विशेषणपदानि, संख्यया सह पदानि अपि लिखत?
उतरम्:
एकां।

(ख) तदहम् अस्य आह्वानं करोमि- अत्र ‘अहम्’ इति पदं कस्मै प्रयुक्तम्?
उतरम्:
खरनखरः।

(ग) ‘यदि त्वं मां न आह्वयसि’ अस्मिन् वाक्ये कर्तृपदं किम्?
उतरम्:
त्वं

(घ) ‘सिंहपदपद्धतिः गुहायां प्रविष्टा दृश्यते’ अस्मिन् वाक्ये क्रियापदं किम्?
उतरम्:
प्रविष्टा दृश्यते।

(ङ) ‘वनेऽत्र संस्थस्य समागता जरा’ अस्मिन् वाक्ये अव्ययपदं किम्?
उतरम्:
अत्र।

प्रश्न 7.
मञ्जूषातः अव्ययपदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत-
(कश्चन, दूरे, नीचैः, यदा, तदा, यदि, तर्हि, परम, च, सहसा)

एकस्मिन् वने _______ व्याध: जालं विस्तीर्य _________ स्थितः। क्रमशः आकाशात् सपरिवारः कपोतराज: __________ आगच्छत्। ___________ कपोताः तण्डुलान् अपश्यन् _________ तेषां लोभो जातः। परं राजा सहमत: नासीत्। तस्य युक्तिः आसीत् __________ वने कोऽपि मनुष्यः नास्ति। कुतः तण्डुलानाम् सम्भवः। __________ राज्ञः उपदेशम् अस्वीकृत्य कपोताः तण्डुलान् खादितुं प्रवृत्ताः जाले ___________ निपतिताः। अतः उक्तम् ‘__________ विदधीत न क्रियाम्’।
उतरम्:
एकस्मिन् वने कश्चन व्याध: जालं विस्तीर्य दूरे स्थितः। क्रमशः आकाशात् सपरिवारः कपोतराज: नीचैः आगच्छत्। यदा कपोताः तण्डुलान् अपश्यन् तदा तेषां लोभो जातः। परं राजा सहमत: नासीत्। तस्य युक्तिः आसीत् यदि वने कोऽपि मनुष्यः नास्ति। कुतः तण्डुलानाम् सम्भवः। परम् राज्ञः उपदेशम् अस्वीकृत्य कपोताः तण्डुलान् खादितुं प्रवृत्ताः जाले तर्हि निपतिताः। अतः उक्तम् ‘सहसा विदधीत न क्रियाम्’।

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 2 बिलस्य वाणी न कदापि में श्रुता

योग्यता-विस्तार:
ग्रन्थ-परिचय-विष्णु शर्मा ने राजा अमरशक्ति के मूर्ख पुत्रों को कुशल राजनीतिज्ञ बनाने के उद्देश्य से कथाओं के संकलन के रूप में पतन्त्र की रचना की थी। इसमें मित्रभेद मित्रसम्प्राप्ति, काकोलूकीय, लब्धप्रणाश तथा अपरीक्षित कारक; इन पाँच खण्डों में कुल 70 कथाएँ तथा 100 श्लोक हैं। श्लोकों में प्रायः तर्क पूर्व नीतिश्लोक प्रयुक्त हैं। पतन्त्र का अनुवाद चतुर्थ शताब्दी के आसपास ईरान की पहलवी भाषा में हुआ था। इसी के आधार पर विदेशी भाषाओं में इसके अनेक अनुवाद हुए। ‘काकोलूकीयम्’ पतन्त्र का तृतीय तन्त्र है। इसका नाम काक और उलूक की मुख्य कथा के कारण पड़ा है।

व्याकरणम्
अव्यय-अव्यय संस्कृत में दो प्रकार के शब्द हैं-विकारी तथा अविकारी। विकारी शब्द परिवर्तनशील है। संज्ञा, सर्वनाम, विशेषण और क्रिया शब्द विकारी है। जैसे-बालकः, सः, शुक्लः, गच्छति। अविकारी शब्द अव्यय कहलाते हैं। इनके रूप कभी नहीं बदलते। जैसे अत्र, अधुना, अपि।

अव्ययों के भी रूढ और यौगिक दो रूप मिलते हैं। रूढ़ अव्ययों के खण्ड नहीं होते जैसे-च, अपि, वा तु खलु न इत्यादि। यौगिक अव्ययों के खण्ड होते हैं। ये कृत, तद्धित या समास के रूप में होते हैं। कृत से बने अव्यय हैं -प्रतिदिनम्, यथाक्ति इत्यादि।

प्रस्तुत पाठ में कदाचित्, इतस्ततः (इत + ततः) न, दृष्ट्वा , नूनम्, कदा अपि, तर्हि, अत्र, एव (अभैव) भूत्वा, इतिच बहिः अहो, एवं विचिन्त्य सह, तदा, यदि, अथ, श्रुत्वा, सदा, परन्तु (परम् + तु), प्रविश्य, सहसा, कदापि (कदा + अपि) ये अव्यय है। इनकी उपर्युक्त कोटियों में पहचान की जा सकती है।

Class 8 Sanskrit Chapter 2 बिलस्य वाणी न कदापि में श्रुता Summary

पाठ परिचय
संस्कृत के प्रसिद्ध कथाग्रन्थ ‘पंचतन्त्र’ को कौन नहीं जानता है? इनकी कथाएँ न केवल भारत अपितु विश्व के जनमानस में रची बसी हुई हैं। प्रस्तुत पाठ पंचतन्त्र’ के तृतीय काकोलूकीयम्’ से संकलित है। पतंत्र के मूल लेखक विष्णुशर्मा है इसमें पाँच खण्ड हैं। जिन्हें ‘तन्त्र कहा जाता है। इसमें गद्य-पद्य रूप में कथाएँ दी गयी हैं जिनके पात्र मुख्यत: पशु-पक्षी हैं। अत्याधिक रोचक कथाओं के माध्यम से नीतिकार ने बहुमूल्य शिक्षाओं को मनोहारी हार के रूप में गूंथकर विश्व पर उपकार किया है।

शब्दार्थ-
कस्मिंश्चित् – किसी; कदाचित् – किसी समय; परिभ्रमन् – घूमता हुआ; क्षुधार्त – भूख से व्याकुल; आहारम् – भोजन; महती गुहाम् – बड़ी गुफा को; दृष्ट्वा – देखकर; नूनम् – अवश्य ही; निगूढो भूत्वा – छिपकर; अन्तरे -बीच में; सिंह पदपद्धति – शेर के पैरों में चिन्ह; तर्कयामि – सोचता हूँ: चिचिन्त्य – सोचकर रवम् – आवाज को समय – शर्त, समझौता; बाह्यतः – बाहर से; आकारयिष्यसि – तुम पुकारोंगे; यास्यामि – जाऊँगा; एतच्छ्रुत्वा – यह सुनकर; उच्यते – कहा जाता है; भयसन्त्रस्तमनसाम् – डरे हुए मन वालों का; वेपथु – कम्पन; विचार्य – सोचकर; सहसा – एकाएक; अनागतम् – आने वाले को; श्रुता – सुनी।

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 2 बिलस्य वाणी न कदापि में श्रुता

मूलपाठः

कस्मिंश्चित् बने………………………….भूत्वा तिष्ठामि इति।

सरलार्थः – किसी वन में खरनखर नाम का शेर रहता था। किसी समय भूख से पीड़ित होते हुए, इधर-उधर घूमते हुए उसे कोई भी भोजन नहीं मिला। इसके बाद सन्ध्या के समय एक विशाल गुफा को देखकर उसने सोचा- “निश्चय ही इस गुफा में रात में कोई जीव आता है। इसलिए यहीं छिपकर बैठता हूँ” ऐसा।

एतस्मिन् अन्तरे गुहायाः…………………बिल यास्यामि इति।

सरलार्थः – इसी बीच गुफा का स्वामी दधिपुच्छ नाम वाला गीदड़ (वहाँ) आ गया तथा उसने जब (ध्यान से) देखा तो शेर के पैरों के चिन्ह गुफा में प्रवेश करते हुए दिखे, बाहर की ओर आते हुए नहीं दिखे। गीदड़ ने सोचा-“अरे में तो गया। निश्चय ही इस गफा में शेर है, ऐसा सोचता हूँ। तो क्या करूँ?” ऐसा सोचकर (उसने) दूर से ही बोलना शुरु कर दिया-“हे गुफा! हे गुफा! क्या तुम्हें स्मरण हैं? कि मेरा तुम्हारे साथ समझौता किया हुआ है-कि जब में बाहर से लौटूंगा तो तुम मुझे बुलाओगी? यदि तुम मुझे नहीं बुलाती हो तो मैं दूसरी गुफा में चला जाऊगा: ऐसा।”

अथ एतच्छ्रुत्वा सिंह.. ………………………..न किञ्चित् पदति।”

सरलार्थः – इसके बाद यह सुनकर शेर ने सोचा-“निश्चित ही यह गुफा (अपने) स्वामी को पुकारा करती है। परन्तु (यह गुफा) मेरे भय से कुछ नहीं बोल रही है।
अथवा यह उचित कहा गया है।

1. भयसन्त्रस्तमनसां हस्तपादादिकाः क्रियाः।
प्रवर्तन्ते न वाणी च वेपथुश्चाधिको भवते॥

अन्वयः
भय सन्त्रस्तमनसां हस्त पादादिकाः न प्रवर्तन्ते। वाणी च अधिक: वेपथुः भवेत्।

सरलार्थ-
भय से डरे हुए मन वाले लोगों के हाथ-पैर आदि क्रियाशील नहीं हो पाते हैं। (उनकी) वाणी भी अधिक काँपने लगती है।

तदहम् अस्य आह्वानं…………………………..इममपठत्

सरलार्थ-
तो मैं इसे पुकारता हूँ। इस तरह वह बिल (गुफा) में प्रवेश करके मेरा भोजन बन जाएगा। ऐसा विचार करके शेर अचानक गीदड़ को पुकारता है। शेर की ऊँची गर्जना की प्रतिध्वनि द्वारा गुफा ने जोर से गीदड़ को पुकारा। इससे दूसरे पशु भी भयभीत हो गए। गीदड़ ने भी वहाँ से दूर भागते हुए यह पढ़ा (कहा)

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 2 बिलस्य वाणी न कदापि में श्रुता

2. अनागतं यः कुरुते स शोभते
स शोच्यते यो न करोत्यनागतम्।
वनेऽत्र संस्थस्य समागता जरा
बिलस्य वाणी न कदापि मे श्रुता।

अन्वयः
यः अनागतं कुरुते से: शोभते। यः अनागतं न करोति स: शोच्यते। अत्र वने संस्थस्य (में) जरा समगता। मे बिलस्य वाणी कदापि न श्रुता।

सरलार्थ-
जो भावी दु:ख को सोच लेता है, वह शोभा पाता है। जो भावी दुःख को नहीं सोचता है, उसे शोक करना पड़ता है। इस वन में रहते हुए मेरा बुढ़ापा आ गया। मैंने बिल(गुफा)की वाणी कभी नहीं सुनी।

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 2 बिलस्य वाणी न कदापि में श्रुता Read More »

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 1 सुभाषितानि

Detailed, Step-by-Step NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Ruchira Chapter 1 सुभाषितानि Questions and Answers were solved by Expert Teachers as per NCERT (CBSE) Book guidelines covering each topic in chapter to ensure complete preparation.

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Ruchira Chapter 1 सुभाषितानि

अभ्यासः

प्रश्न 1.
पाठे दत्तानां पद्यानां सस्वरवाचनं कुरुत।
उत्तरम्:
छात्रा: शिक्षक सहायता कुरुत।

प्रश्न 2.
श्लोकांशेषु रिक्तस्थानानि पूरयत-
(क) समुद्रमासाद्य ________।
(ख) _________ वचः मधुरसूक्तरसं सृजन्ति।
(ग) तद्भागधेयं __________ पशूनाम्।
(घ) ‘विद्याफलं ___________ कृपणस्य सौख्यम्।
(ङ) स्त्रियां _________ सर्व तद् __________ कुलम्।
उत्तरम्:
(क) समुद्रमासाद्य भवन्त्यपेयाः।
(ख) श्रुत्वा वचः मधुरसूक्तरसं सृजन्ति।
(ग) तद्भागधेयं परमं पशूनाम्।
(घ) ‘विद्याफलं व्यसनिनः कृपणस्यसौख्यम्।
(ङ) स्त्रियां रोचमानायां सर्व तद् रोचते कुलम्।

प्रश्न 3.
प्रश्नानाम् उत्तराणि एकपदेन लिखत-
(क) व्यसनिनः किं नश्यति?
(ख) कस्यां रोचमानायां सर्वं कुलं रोचते?
(ग) कस्य यशः नश्यति?
(घ) कस्मिन् श्लोके सत्सङ्गतेः प्रभावो वर्णितः?
(ङ) मधुरसूक्तरसं के सृजन्ति?
उत्तरम्:
(क) व्यसनिनः।
(ख) स्त्रियां
(ग) लुब्धस्य
(घ) चतुर्थे पीत्वा…..सृजन्ति इति।
(ङ) सन्तः।

प्रश्न 4.
अधोलिखित-तद्भवः शब्दानां कृतेपाठात् चित्वा संस्कृत पदानि लिखत-
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 1 सुभाषितानि Q4
उत्तरम्:
यथा-
कर्जूस – कृपणः
कड़वा – कटुकम्
पूँछ – पुच्छः / पुच्छम्
लोभी – लुब्धाः
मधमक्खी – मधुमक्षिका
तिनका – तृणम्

प्रश्न 5.
अधोलिखितेषु वाक्येषु कर्तृपदं क्रियापदं च चित्वा लिखत-
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 1 सुभाषितानि Q5
उत्तरम्:
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 1 सुभाषितानि Q5.1

प्रश्न 6.
रेखाङिकतानि पदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत-
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 1 सुभाषितानि Q6
उत्तरम्:
(क) के गुणझेषु गुणा: भवन्ति?
(ख) काः सुस्वादुतोयाः भवन्ति?
(ग) कस्य यशः नश्यति?
(घ) का माधुर्यमेव जनयति?
(ङ) महतां का सुस्थिरा भवति?

प्रश्न 7.
उदाहरणानुसार पदानि पृथक् कुरुत-
यथा-
समुद्रमासाद्य – समुद्रम् + आसाद्य
NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 1 सुभाषितानि Q7
उत्तरम्:
समुद्रमासाद्य – समुद्रम् + आसाद्य
माधुर्यमेव – माधुर्यम् + एव
अल्पमेव – अल्पम् – एव
सर्वमेव – सर्वम् + एव
समानमपि – समानम् + अपि
महात्मनामुक्तिः – महात्मनाम् + उक्तिः
विपदामादावेव – विपदाम् + आदावेव

योग्यता-विस्तारः

प्रस्तुत पाठ में महापुरुषों की प्रकृति, गुणियों की प्रशंसा,सज्जनों की वाणी, साहित्य-संगीत कला की महत्ता चुगलखोरों की दोस्ती से होने वाली हानि, स्त्रियों के प्रसन्न रहने में सबकी खुशहाली को आलङकारिक भाषा में प्रस्तुत किया गया है।

पाठ के श्लोकों के समान अन्य सुभाषितों को भी स्मरण रखें तथा जीवन में उनकी। उपादेयता/संगीत पर विचार करें।

(क) येषां न विद्या न तपो न दानम्
ज्ञानं न शीलं न गुणो न धर्मः।
ते मर्त्यलोके भुवि भारभूताः
मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्तिड़
(ख) गुणाः पूजास्थानं गुणिषु न च लिङ्गं न च वयः।
(ग) प्रारभ्य चोत्तमजना:न परित्यजन्ति।
(घ) दुर्जनः परिहर्तव्यो विद्ययाडलडकतोऽपि सन्।
(ङ) न प्राणान्ते प्रकृतिविकृतिर्जायते चोत्तमानाम्।
(च) उदये सविता रक्तो रक्ताश्चास्तङ्गते तथा।
सम्पत्तौ य विपत्तौ च महतामेकरूपताड़ सरलार्थ:
सरलार्थः
(क) जिनके पास न विद्या है, न तप है, न दान है, न ज्ञान है, न शील है, न गुण है और न धर्म है; वे मृत्यु लोक में धरती पर (केवल) भार बने हुए हैं। वे मनुष्य के रूप में पशु ही बने हुए चरते (विचरते) फिरते हैं।

(ख) गुणवानों में गुण ही पूजे जाते हैं-लिङ्ग और आयु नहीं।

(ग) कोई भी कार्य प्रारम्भ करके उत्तम लोग (उसे पूरा होने से पहले) नहीं छोड़ते हैं।

(घ) विद्या से युक्त होने पर भी दुष्ट व्यक्ति को त्याग देना चाहिए।

(ङ) उत्तम लोगों का स्वभाव प्राणान्त होने पर भी विकृत (दूषित) नहीं होता है।

(च) सूर्य उदय और अस्त दोनों ही दशाओं में लाल रहता है। महान लोग सम्पत्ति और विपत्ति में समान ही रहते हैं।

उपर्युक्त सुभाषितों के अंशों को पढ़कर स्वयं समझने का प्रयत्न करें तथा संस्कृत एवं अन्य भारतीय भाषाओं के सुभाषितों का संग्रह करें।

‘गुणा गुणज्ञेषु गुणा भवन्ति’ – इस पंक्ति में विसर्ग सन्धि के नियम में ‘गुणाः के विसर्ग का दोनों बार लोप हुआ है। सन्धि के बिना पंक्ति ‘गुणा: गुणज्ञेषु गुणाः भवन्ति’ होगी।

Class 8 Sanskrit Chapter 1 सुभाषितानि Summary

पाठ परिचय
‘सुभाषित’ शब्द ‘सुभाशित्’ इन दो शब्दों के मेल से सम्पन्न होता है। सु का अर्थ सुन्दर, मधुर तथा भाषित का अर्थ वचन है। इस तरह सुभाषित का अर्थ सुन्दर। मधुर वचन है। प्रस्तुत पाठ में सूक्तिमञ्जरी, नीतिशतकम् मनुस्मृतिः, शिशुपालवधम् पञ्चतन्त्रं से रोचक और विचारोत्तेजक श्लोकों को संगृहीत किया गया है।

मूलपाठः

गुणा गुणज्ञेषु गुणा भवन्ति, ते निर्गुणं प्राप्य भवन्ति दोषाः।
सुस्वादुतोयाः प्रभवन्ति नद्यः, समुद्रमासाद्य भवन्त्यपेयाः॥1॥

अन्वयः
गुणाः गुणज्ञेषु गुणाः भवन्ति । ते निर्गुणं प्राप्य दोषाः भवन्ति। नद्यः सुस्वादुतोयाः भवन्ति। (ताः एव) समुद्रम् आसाध अपेया: भवन्ति।

शब्दार्थ:
गुणाः – अच्छे लक्षण; गुणज्ञेषु – गुणी जनों में प्राप्य – पाकर; दोषा – दोष कुलक्षण; सुस्वादुतोयाः – स्वादिष्ट जलः प्रभवन्ति – निकली है; उत्पन्न होती है; नद्यः – नदियां आसाद्य – मिलकर; पहुंचकर; अपेया – न पीने योग्याः।

सरलार्थः
गुणीजनों में गुण, गुण ही बने रहते हैं। वे (गुण) निर्गुण (दर्पन) व्यक्ति के पास जाकर दोष बन जाते है। नदियाँ स्वादिष्ट जल वाली होती है। वे नदियाँ ही समुद्र में मिलकर अपेय (न पीने योग्य) बन जाती है।

साहित्यसङ्गीकलाविहीनः
साक्षात्पशुः पुच्छविषाणहीनः।
तृणं न खादन्नपि जीवमानः
तद्भागधेयं परमं पशूनाम्।।2।।

अन्वयः
साहित्यसङ्गीत-कला-विहीन: (जन:) पुच्छविषाणहीनः साक्षात् पशुः (भवति)। सः तृणं न खादन् अपि जीवमानः तत् पशुनां परमं भागधेयम्।

शब्दार्थः
पशुः – पशु, जानवर; मूर्ख । तृणम् – घास; खादन्नपि – खाते हुए भी; जीवमान – जीवित रहता हुआ; भागधेयम् – सौभाग्य।

सरलार्थः
साहित्य, संगीत और कला से रहित व्यक्ति सींग तथा पूँछ से रहित साक्षात् पशु हैं वह घास न खाते हुए भी जीवित है, यह तो पशुओं के लिए परम सौभाग्य की बात है।

लुब्धस्य नश्यति यशः पिशुनस्य मैत्री
नष्टक्रियस्य कुलमर्थपररस्य धर्मः।
विद्याफलं व्यसनिनः कृपणस्य सौख्यं
राज्यं प्रमत्तसचिवस्य नराधिपस्य॥3॥

अन्वयः
लुब्धस्य यशः, पिशुनस्य मैत्री, नष्टक्रियस्य कुलम्, अर्थपरस्य धर्मः, व्यसिनः विद्याफलम्, कृपणस्य सौख्यम्, प्रमत्तसचिवस्य नराधिपरस्य (च) राज्य नश्यति।

शब्दार्थ:
लुब्धस्य – लोभी का; यश – कीर्ति; पिशुनस्य – चुगलखोर की; नष्टक्रियस्य – निष्क्रिय, निकम्मे का; व्यसिन – बरी आदत वालों की: कपणस्य – कंजूस की; प्रभत्त – उन्मत्त; नराधिपस्य राजा का।

सरलार्थः
लोभी का यश, चुगलखोर की मित्रता, निष्कर्मण्य (निकम्मे) का कुल, अर्थपरक (स्वार्थी) का धर्म, व्यसनी की विद्या का फल कृपण (कंजूस), का सुख और प्रमत्त मन्त्री वाले राजा का राज्य नष्ट हो जाता है।

पीत्वा रसं तु कटुकं मधुरं समानं
माधुर्यमेव जनयेन्मधुक्षिकासौ।
सन्तस्तथैव समसज्जनदुर्जनानां
श्रुत्वा वचः मधुरसूक्तरसं सृजन्ति ॥4॥

अन्वयः
असौ मधुमक्षिकातु कटुकं रस पीत्वा मधुरं समानं माधुर्यम् एव जन्येत् तथा एव सन्तः समसज्जन-दुर्जनानां वचः श्रुत्वा मधुरसूक्तरसं सृजन्ति।

शब्दार्थः
कटकम् – कड़वा; जनयेत् – पैदा करती है; असौ – वह; सन्तः – सज्जन तथैव – वसै ही; श्रुत्वा – सुनकर सृजन्ति – निर्माण करते है।

सरलार्थः
वह मधुमक्खी तो कड़वे रस को पीसकर (भी) मधुर के समान मधुरता (शहद) ही उत्पन्न करती है। उसी प्रकार सज्जन (लोग) दुष्टों के कटु वचन सुनकर (भी) सज्जनों के समान मधुर सुक्तों (सुवचनों) के रस वाली वाणी बोलते हैं।

महतां प्रकृतिः सैव वर्धितानां परैरपि
न जहाति निजं भावं संख्यासु लाकृतिर्यथा॥5॥

अन्वयः
परैः वर्धितानाम् अपि महतां प्रकृतिः सा (तादृशी) एव (तिष्ठति)। यथा संख्यासु लाकृतिः निजं भाव स जहाति।

शब्दार्थः
प्रकृति – आदत, स्वभाव। वर्धितानाम् – बढ़ाए गए का प्रशंसितों का। परैः – दूसरों से। जहाति – छोड़ देता है। लाकृतिः – नौ की संख्या।

सरलार्थः
दूसरे के द्वारा प्रशंसित होने या बढ़ाए जाने पर भी महापुरुषों का स्वभाव उसी तरह नहीं बदलता है जैसे संख्याओं में नौ का अंक अपना स्वभाव (आकार) न ही छोड़ता है।

स्त्रियां रोचमानायां सर्वं तद् रोचते कुलम्।
तस्यां त्वरोचमानायां सर्वमेव न रोचते ||6॥

अन्वयः
स्रियां रोचमानायां तत् सर्व कुलरोचते। तस्यां (स्त्रियां) तु अरोचमानायां सर्वम् एव न रोचते।

शब्दार्थ:
स्त्रियाम् – लक्ष्मी में; रोचमानायम् – अच्छी लगने पर।

सरलार्थः
लक्ष्मी के अच्छा लगने (सम्पन्नता होने) पर सारा कुल अच्छा लगता है तथा लक्ष्मी के अच्छा न लगने (अभाव होने) पर कुछ भी अच्छा नहीं लगता है।

NCERT Solutions for Class 8 Sanskrit Chapter 1 सुभाषितानि Read More »

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 2 दुर्बुद्धिः विनश्यति

Detailed, Step-by-Step NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Ruchira Chapter 2 दुर्बुद्धिः विनश्यति Questions and Answers were solved by Expert Teachers as per NCERT (CBSE) Book guidelines covering each topic in chapter to ensure complete preparation.

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Ruchira Chapter 2 दुर्बुद्धिः विनश्यति [बुरी बुद्धि वाले का विनाश होता है]

NCERT Solutions for Class 12 Sanskrit Bhaswati Chapter 1 अनुशासनम्

पाठ्यपुस्तक के प्रश्न-अभ्यास

प्रश्न 1.
उच्चारणं करुत
NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 2 दुर्बुद्धिः विनश्यति 1
उत्तर:
स्वयं उच्चारण कीजिए।

प्रश्न 2.
एकपदेन उत्तरत
(क) कूर्मस्य किं नाम आसीत्?
(ख) सरस्तीरे के आगच्छन्?
(ग) कूर्मः केन मार्गेण अन्यत्र गन्तुम् इच्छति?
(घ) लम्बमानं कूर्मं दृष्ट्वा के अधावन्?
उत्तर:
(क) कम्बुग्रीवः
(ख) धीवराः
(ग) आकाशमार्गेण
(घ) गोपालकाः।।

प्रश्न 3.
अधोलिखितवाक्यानि कः कं प्रति कथयति इति लिखत-
यथा-प्रातः यद् उचितं तत्कर्त्तव्यम्। – कः कथयति के प्रति कथयति हंसौ
(क) अहं भवद्भ्यां सह आकाशमार्गेण गन्तुम् इच्छामि। ………………………….. – …………………………..
(ख) अत्र कः उपायः? ………………………….. – …………………………..
(ग) अहम् उत्तरं न दास्यामि। ………………………….. – …………………………..
(घ) यूयं भस्म खादत। ………………………….. – …………………………..
उत्तर:
(क) कूर्मः हंसौ प्रति
(ख) हंसौ कूर्म प्रति
(ग) कूर्मः हंसौ प्रति
(घ) कूर्म: गोपालकान् प्रति।

प्रश्न 4.
मञ्जूषातः क्रियापदं चित्वा वाक्यानि पूरयत
अभिनन्दति, भक्षयिष्यामः, इच्छामि, वदिष्यामि, उड्डीयते, प्रतिवसति स्म।।
(क) हंसाभ्यां सह कूर्मोऽपि ………………………।
(ख) अहं किञ्चिदपि न ………………………।
(ग) यः हितकामानां सुहृदां वाक्यं न ………………………।
(घ) एकः कूर्मः अपि तत्रैव ………………………।
(ङ) अहम् आकाशमार्गेण अन्यत्र गन्तुम् ………………………।
(च) वयं गृहं नीत्वा कूर्म ………………………।
उत्तर:
(क) उड्डीयते
(ख) वदिष्यामि
(ग) अभिनन्दति
(घ) प्रतिवसति स्म
(ङ) इच्छामि
(च) भक्षयिष्यामः।

प्रश्न 5.
पूर्णवाक्येन उत्तरत
(क) कच्छपः कुत्र गन्तुम् इच्छति?
(ख) कच्छपः कम् उपायं वदति?
(ग) लम्बमानं कूर्मं दृष्ट्वा गोपालकाः किम् अवदन्?
(घ) कूर्मः मित्रयोः वचनं विस्मृत्य किम् अवदत्?
उत्तर:
(क) कच्छपः सरोवरात् अन्यत्र गन्तुम् इच्छति।
(ख) कच्छपः वदति-युवाम् एकं काष्ठदण्डम् चञ्च्वा धारयताम्। अहं काष्ठदण्डमध्ये अवलम्ब्य युवाभ्यां पक्षबलेन सुखेन गमिष्यामि।
(ग) लम्बमानं कूर्मं दृष्ट्वा गोपालकाः अवदन्-हंहो! महदाश्चर्यम् हंसाभ्याम् सह कूर्मोऽपि उड्डीयते
(घ) कूर्मः मित्रयोः वचनं विस्मृत्य अवदत्-“यूयं भस्म खादत।”

प्रश्न 6.
घटनाक्रमानुसारं वाक्यानि लिखत
(क) कूर्मः हंसयोः सहायतया आकाशमार्गेण अगच्छत्।
(ख) गोपालकाः अकथयन्-वयं पतितं कूर्मं खादिष्यामः।
(ग) कूर्मः हंसौ च एकस्मिन् सरसि निवसन्ति स्म।
(घ) केचित् धीवराः सरस्तीरे आगच्छन्।
(ङ) कूर्मः अन्यत्र गन्तुम् इच्छति स्म।
(च) लम्बमानं कूर्मं दृष्ट्वा गोपालकाः अधावन्।
(छ) कूर्मः आकाशात् पतितः गोपालकैः मारितश्च।
(ज) ‘वयं श्वः मत्स्यकूर्मादीन् मारयिष्यामः’ इति धीवराः अकथयन्।
उत्तर:
(ग) कूर्मः हंसौ च एकस्मिन् सरसि निवसन्ति स्म।
(घ) केचित् धीवराः सरस्तीरे आगच्छन्।
(ज) ‘वयं श्व: मत्स्यकूर्मादीन् मारयिष्यामः’ इति धीवराः अकथयन्।
(ङ) कूर्मः अन्यत्र गन्तुम् इच्छति स्म।
(क) कूर्मः हंसयोः सहायतया आकाशमार्गेण अगच्छत्।
(च) लम्बमानं कूर्म दृष्ट्वा गोपालकाः अधावन्।
(ख) गोपालकाः अकथयन्-वयं पतितं कूर्म खादिष्यामः।
(छ) कूर्मः आकाशात् पतित: गोपालकैः मारितश्च।

प्रश्न 7.
मञ्जूषातः पदानि चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयत
जलाशयम्, अचिन्तयत्, वृद्धः, दुःखिताः, कोटरे, वृक्षस्य, सर्पः,आदाय, समीपे।।

(क) एकस्य वृक्षस्य शाखासु अनेके काका: वसन्ति स्म। तस्य वृक्षस्य ……………………. (1) ……………………. एकः सर्पः अपि अवसत्। काकानाम् अनुपस्थितौ ……………………. (2) ……………………. काकानां शिशून् खादति स्म। काकाः ……………………. (3) ……………………. आसन्। तेषु एकः ……………………. (4) ……………………. काकः उपायम् ……………………. (5) …………………….। वृक्षस्य ……………………. (6) ……………………. जलाशयः आसीत् तत्र एका राजकुमारी स्नातुं ……………………. (7) ……………………. आगच्छति। शिलायां स्थितं तस्याः आभरणम् ……………………. (8) ……………………. एकः काकः वृक्षस्य उपरि अस्थापयत्। राजसेवकाः काकम् अनुसृत्य ……………………. (9) ……………………. समीपम् अगच्छन्। तत्र ते तं सर्प च अमारयन्। अतः एवोक्तम्-उपायेन सर्वं सिद्धयति।
उत्तर:
(1) कोटरे
(3) दुःखिता
(4) वृद्धः
(5) अचिन्तयत्
(6) समीपे
(7) जलाशयम्
(8) आदाय
(9) वृक्षस्य।

बहुविकल्पी प्रश्न

प्रश्न-
निम्नलिखितानां प्रश्नानाम् शुद्धम् उत्तरं चित्वा लिखत

1. फुल्लोत्पलनाम सरः कुत्र अस्ति?
(क) दाक्षिणात्ये देशे
(ख) मगधदेशे
(ग) विदर्भदेशे
(घ) उज्जयिनीप्रदेशे
उत्तर:
(ख) मगधदेशे

2. कूर्मः कस्मात् पतितः?
(क) आकाशात्
(ख) अश्वात्
(ग) वृक्षात्
(घ) गृहात्।
उत्तर:
(क) आकाशात्

3. हंसयोः मित्रम् कः आसीत्?
(क) कूर्मः
(ख) शशकः
(ग) काकः
(घ) शुकः।
उत्तर:
(क) कूर्मः

4. ‘अवदत् पदे कः लकार:?
(क) लट्
(ख) लृट्
(ग) लङ्
(घ) लोट्।
उत्तर:
(ग) लङ्

5. ‘अस्ति’ पदे कः धातु?
(क) अस्
(ख) भू
(ग) आस्
(घ) वस्।
उत्तर:
(क) अस्

6. ‘मूर्खः’ पदस्य किं विलोमपदम्?
(क) सज्जनः
(ख) राजा
(ग) निर्धनः
(घ) विद्वान्।
उत्तर:
(घ) विद्वान्।

Class 7 Sanskrit Chapter 2 दुर्बुद्धिः विनश्यति Summary

1. “अस्ति मगधदेशे ……………………………. इच्छामि”। (पृष्ठ 7)
हिन्दी सरलार्थ: मगध देश में फुल्लोत्पलनाम का एक तालाब था। उसमें संकट और विकट नाम के दो हंस रहते थे। कम्बुग्रीव नाम का उनका मित्र एक कछुआ भी वहीं रहता था।

एक बार मछुआरे वहाँ आए और बोले-कल हम मछलियों और कछुओं आदि को मारेंगे। यह सुनकर कछुआ बोला-‘दोनों मित्रो! क्या तुम दोनों ने मछुआरों की बात सुनी है? अब मैं क्या करूँ?’ दोनों हंस बोले-‘सुबह जो ठीक होगा वही करेंगे।’ कछुआ बोला-‘ऐसा मत कहो, जैसे मैं दूसरे तालाब में पहुँच जाऊँ, वैसा ही करो।’ दोनों हंस बोले-‘हम क्या करें?’ कछुआ बोला-‘मैं आप दोनों के साथ अकाश मार्ग से दूसरी जगह जाना चाहता हूँ।’

2. हंसौ अवदताम् ……………………………. कुरुतम्। (पृष्ठ 7)
हिन्दी सरलार्थ-दोनों हंस बोले-इसका क्या उपाय है? कछुआ बोला-‘तुम दोनों एक लकड़ी का डण्डा चोंच से पकड़ लो। मैं लकड़ी के डण्डे के बीच में लटककर तुम दोनों के पंखों के बल से सुख से चला जाऊँगा।’ दोनों हंस बोले-यह उपाय सम्भव है। परन्तु इसमें एक अपाय (हानि) भी है। हम दोनों के द्वारा ले जाए जाते हुए तुम्हें देखकर लोग कुछ बोलेंगे ही। यदि तुम उत्तर दोगे तब तुम्हारा मरना निश्चित है। इसलिए तुम यहीं रहो। वह सुनकर क्रोधित कछुआ बोला- क्या मैं मूर्ख हूँ? उत्तर नहीं दूंगा। कुछ भी नहीं बोलूँगा। इसलिए मैंने जैसा कहा है वैसा तुम दोनों करो।’

3. “एवं कृते. ……………………………. इति।
(पृष्ठ 8) हिन्दी सरलाथै-ऐसा करने पर लकड़ी के डण्डे पर लटकते हुए कछुए को देखकर ग्वाले उसके पीछे दौड़ने लगे और बोले हंसों के साथ कछआ भी उड रहा है। कोई बोला-‘यदि यह कछआ किसी प्रकार गिर जाए तो मैं यहीं पकाकर खा जाऊँगा।’ दूसरा बोला-‘सरोवर के किनारे जलाकर खा जाऊँगा।’ दूसरे ने कहा-‘घर ले जाकर खाऊँगा।’

4. तेषां तद ……………………………. विनश्यति। (पृष्ठ 8)
हिन्दी सरलार्थ-उनके उस वचन को सुनकर कछुआ मित्रों को दिए गए वचन को भूलकर क्रोध से बोला-‘तुम सब राख खाओ।’ ऐसा बोलते ही कछुआ आकाश से गिरा और ग्वालों द्वारा मार दिया गया।

इसीलिए कहा गया है-

जो व्यक्ति मित्रों के हित चाहने वाले वचनों को भी प्रसन्नतापूर्वक स्वीकार नहीं करता है वह दुष्टबुद्धि वाला व्यक्ति लकड़ी से गिरे कछुए के समान नष्ट हो जाता है।

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 2 दुर्बुद्धिः विनश्यति Read More »

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 1 सुभाषितानि

Detailed, Step-by-Step NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Ruchira Chapter 1 सुभाषितानि Questions and Answers were solved by Expert Teachers as per NCERT (CBSE) Book guidelines covering each topic in chapter to ensure complete preparation.

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Ruchira Chapter 1 सुभाषितानि

NCERT Solutions for Class 12 Sanskrit Bhaswati Chapter 1 अनुशासनम्

पाठ्यपुस्तक के प्रश्न-अभ्यास

प्रश्न 1.
सर्वान् श्लोकान् सस्वरं गायत।
उत्तर:
छात्र स्वयं श्लोकों को गाएँ।

प्रश्न 2.
यथायोग्यं श्लोकांशान् मेलयत
क – ख
(क) धनधान्यप्रयोगेषु – नासद्भिः किञ्चिदाचरेत्।
(ख) विस्मयो न हि कर्तव्यः – त्यक्तलज्जः सुखी भवेत्।
(ग) सत्येन धार्यते पृथ्वी – बहुरत्ना वसुन्धरा।
(घ) सद्भिर्विवादं मैत्री च – विद्यायाः संग्रहेषु च।
(ङ) आहारे व्यवहारे च – सत्येन तपते रविः
उत्तर:
क – ख
(क) धनधान्यप्रयोगेषु – विद्यायाः संग्रहेषु च।
(ख) विस्मयो न हि कर्तव्यः – बहुरत्ना वसुन्धरा।
(ग) सत्येन धार्यते पृथ्वी – सत्येन तपते रविः।
(घ) सद्भिर्विवादं मैत्री च – नासद्भिः किञ्चिदाचरेत्।
(ङ) आहारे व्यवहारे च – त्यक्तलज्जः सुखी भवेत्।

प्रश्न 3.
एकपदेन उत्तरत
(क) पृथिव्यां कति रत्नानि?
(ख) मूढः कुत्र रत्नसंज्ञा विधीयते?
(ग) पृथिवी केन धार्यते?
(घ) कैः सङ्गतिं कुर्वीत?
(ङ) लोके वशीकृतिः का?
उत्तर:
(क) त्रीणि
(ख) पाषाणखण्डेषु
(ग) सत्येन
(घ) सद्भिः
(ङ) क्षमा।

NCERT Solutions for Class 12 Sanskrit Bhaswati Chapter 1 अनुशासनम्

प्रश्न 4.
रेखाङ्कितपदानि अधिकृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत
(क) सत्येन वाति वायुः।
(ख) सद्भिः एव सहासीत।
(ग) वसुन्धरा बहुरत्ना भवति।
(घ) विद्यायाः संग्रहेषु त्यक्तलज्जः सुखी भवेत्।
(ङ) सद्भिः मैत्री कुर्वीत।
उत्तर:
(क) केन वाति वायुः?
(ख) कैः एव सहासीत?
(ग) का बहुरत्ना भवति?
(घ) कस्याः संग्रहेषु त्यक्तलजः सुखी भवेत्?
(ङ) सद्भिः काम् कुर्बीत?

प्रश्न 5.
प्रश्नानामुत्तराणि लिखत
(क) कुत्र विस्मयः न कर्त्तव्यः?
(ख) पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि कानि?
(ग) त्यक्तलज्जः कुत्र सुखी भवेत्?
उत्तर:
(क) दाने तपसि शौर्ये विज्ञाने विनये नये च विस्मयः न कर्त्तव्यः।।
(ख) पृथिव्यां जलम् अन्नं सुभाषितं च त्रीणि रत्नानि सन्ति।
(ग) धनधान्यप्रयोगेषु, विद्यायाः संग्रहेषु, आहारे व्यवहारे च त्यक्तलज्जः सुखी भवेत्।

NCERT Solutions for Class 12 Sanskrit Bhaswati Chapter 1 अनुशासनम्

प्रश्न 6.
एञ्जूषातः पदानि चित्वा लिङ्गानुसारं लिखत
रत्लानि, वसुन्धरा, सत्येन, सुखी, अन्नम्, वह्निः, रविः, पृथ्वी, सङ्गतिम्
पुल्लिङ्गम् – स्त्रीलिङ्गम् – नपुंसकलिङ्गम्
उत्तर:
पुंल्लिङ्गम् – स्त्रीलिङ्गम् – नपुंसकलिङ्गम्
सुखी – वसुन्धरा – रत्नानि
वहनिः – पृथ्वी – अन्नम्
रविः – सङ्गतिम् – सत्येन।

प्रश्न 7.
अधोलिखितपदेषु धातवः के सन्ति?
पदम् – धातुः
कर्तव्यः – ………………………………
पश्य – ………………………………
भवेत् – ………………………………
स्थितः – ………………………………
उत्तर:
पदम् – धातुः
कर्त्तव्यः – कृ
पश्य – दूृश्
भवेत् – भू
स्थितः – स्था

बहुविकल्पी प्रश्न
प्रश्न-निम्नलिखितानां प्रश्नानाम् शुद्धम् उत्तरं चित्वा लिखत

प्रश्न 1.
सर्वं कस्मिन् प्रतिष्ठितम्?
(क) सत्ये
(ख) असत्ये
(ग) धैर्ये
(घ) कलहे।
उत्तर:
(क) सत्ये

NCERT Solutions for Class 12 Sanskrit Bhaswati Chapter 1 अनुशासनम्

प्रश्न 2.
बहुरत्ना का अस्ति?
(क) शिक्षिका
(ख) वसुन्धरा
(ग) लता
(घ) शाखा।
उत्तर:
(ख) वसुन्धरा

प्रश्न 3.
कैः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते?
(क) पण्डितैः
(ख) नृपः
(ग) नीतिविदैः
(घ) मूढः।
उत्तर:
(घ) मूढैः

प्रश्न 4.
विद्यायाः पदे का विभक्तिः?
(क) प्रथमा
(ख) षष्ठी
(ग) सप्तमी
(घ) तृतीया।
उत्तर:
(ख) षष्ठी

NCERT Solutions for Class 12 Sanskrit Bhaswati Chapter 1 अनुशासनम्

प्रश्न 5.
‘दुर्जनः’ पदस्य किं विलोमपदम्?
(क) सुजनः
(ख) वीरः
(ग) उदारः
(घ) जनः।
उत्तर:
(क) सुजनः

प्रश्न 6.
‘करिष्यति’ पदे कः लकारः?
(क) लट्
(ख) लृट्
(ग) लङ्
(घ) लोट्
उत्तर:
(ख) लृट्

Class 7 Sanskrit Chapter 1 सुभाषितानि Summary

1. पृथ्वी पर तीन रत्न हैं-जल, अन्न और अच्छे वचन। मूों के द्वारा पत्थर के टुकड़ों को रत्न नाम दिया जाता है।
2. सत्य के द्वारा पृथ्वी धारण की जाती है, सत्य से सूर्य तपता है, (जलता है) और सत्य से हवा बहती है, सब कुछ सत्य में प्रतिष्ठित है।
3. दान में,तपस्या में,शौर्य (वीरता) में,विज्ञान में, विनम्रता में, नीति में, आश्चर्य नहीं करना चाहिए, पृथ्वी अनेक रत्नों वाली है।
4. सज्जनों के साथ ही बैठना चाहिए, सज्जनों के साथ संगति (मेलजोल) करनी चाहिए। सज्जनों के साथ मित्रता या झगड़ा करना चाहिए। दुर्जनों के साथ कुछ भी व्यवहार नहीं करना चाहिए। NCERT Solutions for Class 12 Sanskrit Bhaswati Chapter 1 अनुशासनम्
5. धन और धान्य (अनाज) के प्रयोग में, विद्या ग्रहण करने में, भोजन और व्यवहार में लज्जा (संकोच) छोड़कर ही व्यक्ति सुखी होता है।
6. संसार में क्षमा (सबसे बड़ा) वशीकरण है। क्षमा से क्या सिद्ध नहीं होता? जिसके हाथ में शान्ति रूपी तलवार है, उसका दुर्जन क्या (नुकसान) करेगा।

NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit Chapter 1 सुभाषितानि Read More »

error: Content is protected !!